Zwykły kawałek kamienia czy przełomowe odkrycie? Znaleziona w ibero-rzymskim Obulco najstarsza znana forma kamienna do produkcji monet ujawnia tajemnice starożytnego mennictwa i rzuca nowe światło na gospodarkę Republiki Rzymskiej. Ten niepozorny artefakt może na nowo napisać historię wytwarzania pieniądza na Półwyspie Iberyjskim.
Naukowcy z Uniwersytetu w Jaén dokonali przełomowego odkrycia w dziedzinie badań nad mennictwem starożytnym. Podczas wykopalisk w Obulco – ibero-rzymskim mieście, którego pozostałości znajdują się w dzisiejszej miejscowości Porcuna (prowincja Jaén, Hiszpania) – odnaleziono najstarszą znaną formę kamienną służącą do produkcji monet. Odkrycie to dostarcza cennych informacji na temat organizacji warsztatów menniczych w okresie Republiki Rzymskiej oraz procesu produkcji monet na Półwyspie Iberyjskim.
Od II do I wieku p.n.e. na Półwyspie Iberyjskim funkcjonowało wiele mennic, które emitowały monety regularnie lub okazjonalnie. Mimo licznych znalezisk numizmatycznych, archeolodzy dysponowali do tej pory niewielką ilością dowodów wskazujących na rzeczywiste lokalizacje warsztatów menniczych. Wynikało to z braku jednoznacznych pozostałości architektonicznych oraz narzędzi produkcyjnych, co utrudniało identyfikację tych miejsc w strukturze dawnych miast. Odkrycie formy menniczej w Obulco rzuca nowe światło na ten aspekt starożytnej gospodarki.
Najstarsza znana forma kamienna do produkcji monet – charakterystyka odkrytej formy menniczej
Odnaleziony artefakt stanowi jeden z dwóch elementów formy małży, czyli narzędzia używanego do odlewania półfabrykatów monet – metalowych krążków, które następnie były stemlowane w procesie produkcji monet. Oto najważniejsze cechy tego znaleziska:
- Wymiary: 11 cm wysokości, 13,7 cm długości i 5,4 cm szerokości.
- Płaska powierzchnia zawiera okrągłe odciski po odlewach oraz wyraźne ślady użytkowania w wysokiej temperaturze.
- Analiza petrograficzna potwierdziła, że kamień wykorzystany do jej produkcji pochodził z lokalnych złóż w Porcuna.
- Spektrometria fluorescencji rentgenowskiej (μ-XRF) wykazała obecność binarnego stopu miedzi i ołowiu w odciskach metalicznych, co odpowiada składowi monet wcześniej znalezionych w Obulco.
Na podstawie badań metrycznych naukowcy ustalili, że forma była używana do produkcji asów z brązu, które datowane są na lata 189-165 p.n.e. Była to jedna z pierwszych serii monet emitowanych przez Obulco, co czyni to odkrycie wyjątkowo istotnym dla badań nad starożytnym mennictwem.
Rola Obulco w systemie monetarnym Republiki Rzymskiej
Obulco było jednym z najważniejszych oppidów (umocnionych miast) w Górnym Gwadalkiwirze w czasach iberyjskich i rzymskich. Jego rola w gospodarce Republikańskiej Hiszpanii była znacząca, a znajdująca się tam mennica należała do najbardziej aktywnych na południu Półwyspu Iberyjskiego. Produkcja monet trwała od końca III wieku p.n.e. do I wieku p.n.e..
Monety z Obulco wyróżniały się ikonografią nawiązującą do gospodarki rolniczej regionu. Wzory przedstawiały:
- pługi,
- kłosy pszenicy,
- jarzma, co podkreślało znaczenie upraw zbóż dla lokalnej ekonomii.
Odkrycie formy menniczej na obszarze podmiejskim Obulco, w pobliżu fortyfikacji miejskich, rodzi pytania o lokalizację warsztatu menniczego w strukturze urbanistycznej miasta. Podobne znaleziska z Carteia, jednej z niewielu innych mennic identyfikowanych archeologicznie w Hiszpanii, sugerują, że warsztaty mogły być ulokowane na peryferiach miast, pod nadzorem lokalnych urzędników lub wojsk rzymskich.
Implikacje odkrycia dla badań nad romanizacją Półwyspu Iberyjskiego
Badania nad formą menniczą z Obulco dostarczają nie tylko informacji na temat techniki produkcji monet, ale także odzwierciedlają zmiany społeczno-gospodarcze, jakie zaszły w Hiszpanii w wyniku ekspansji rzymskiej. Na monetach z II wieku p.n.e. pojawiają się imiona lokalnych urzędników zapisane zarówno w języku iberyjskim, jak i łacińskim, co świadczy o stopniowej adaptacji rzymskich wzorców administracyjnych.
Rozwój mennictwa zbiegł się w czasie z intensyfikacją produkcji rolnej i reorganizacją terytorialną, co było częścią szerszego procesu gospodarczego podporządkowanego Rzymowi. Produkcja monet stała się narzędziem integracji miast iberyjskich ze strukturami administracyjnymi i ekonomicznymi Republiki Rzymskiej.
Znalezisko z Obulco podważa dotychczasowe przekonanie o braku materialnych śladów działalności menniczej na Półwyspie Iberyjskim i otwiera nowe kierunki badań. Możliwość identyfikacji lokalizacji warsztatów menniczych stanowi istotny krok w kierunku rekonstrukcji złożonych sieci gospodarczych i społecznych, które kształtowały proces romanizacji tego regionu.
Tym samym, odkrycie to przyczynia się do lepszego zrozumienia mechanizmów ekonomicznych starożytnej Hiszpanii, a także roli, jaką mennictwo odgrywało w budowaniu nowego porządku pod zwierzchnictwem Rzymu.
Źródła:
- Carvajal Guillermo, First Stone Mold Used for Coin Minting in Hispania in the 2nd Century BCE Found at the Obulco Site in Jaén, La Brújula Verde [dostęp: 30.03.2025].
- Moreno-Padilla María Isabel, Mario Gutiérrez-Rodríguez, Manuel Molinos-Molinos, Rosa Fernández-Casado, Ginés de Gea Guillén, Dealing with the archaeological invisibility of the Iberian mints: A technological and contextual analysis of the first stone mould for blank coin production found in Hispania, Science Direct [dostęp: 30.03.2025].
Fot. Mario Gutiérrez Rodríguez
