Cmentarzyska częstochowskie: odkryto żelazo meteorytowe w artefaktach z wczesnej epoki żelaza w Polsce
W południowej Polsce, na cmentarzyskach Częstochowa-Raków oraz Częstochowa-Mirów, położonych w regionie, gdzie kultura łużycka kwitła w okresie halsztackim, archeolodzy odkryli wyjątkowe znaleziska. Odkryli żelazo meteorytowe w artefaktach z wczesnej epoki żelaza.
Stanowiska te, datowane na ok. 750–600 p.n.e., dostarczyły archeologom kilkudziesięciu żelaznych artefaktów, które wciąż pozostają tematem wielu badań. Wśród odkrytych przedmiotów znajdują się m.in. bransolety, pierścienie na kostki, noże, naszyjniki oraz groty włóczni, które były wytwarzane z różnorodnych rodzajów żelaza.
Jednak to nie same przedmioty były najciekawsze, ale ich materiał. Wśród tych artefaktów znalazły się również obiekty wykonane z żelaza meteorytowego, które stanowią niezwykłe znalezisko w kontekście archeologii wczesnej epoki żelaza w Europie.
Dr Albert Jambon, wiodący specjalista w dziedzinie badań nad starożytnymi metalami, przeprowadził szereg zaawansowanych analiz, które pozwoliły ustalić skład materiałowy tych przedmiotów. W wyniku tych badań, z wykorzystaniem przenośnej analizy fluorescencji rentgenowskiej (p-XRF), mikroskopii elektronowej (SEM) ze spektroskopią EDS oraz mikrotomografii rentgenowskiej, udało się dokładnie określić, które z artefaktów zawierają żelazo meteorytowe.
Okazało się, że spośród 26 zbadanych próbek, 4 obiekty zawierały meteorytowe żelazo. Były to m.in. trzy bransolety (z których jedna pełniła rolę pierścienia na kostkę) oraz szpilka, a wszystkie te przedmioty pochodziły z cmentarza Częstochowa-Raków oraz Częstochowa-Mirów.
Zaskakujące jest to, że mimo niewielkiej liczby meteorytowych artefaktów, stanowisko w Częstochowie-Rakowie jest jednym z najbogatszych na świecie, jeśli chodzi o koncentrację przedmiotów wykonanych z żelaza meteorytowego, co stawia to miejsce na równi z niektórymi stanowiskami archeologicznymi w Egipcie.
Żelazo meteorytowe – unikalne właściwości i zastosowanie
Żelazo meteorytowe jest metalem rzadkim, pochodzącym z meteorytów, które spadły na Ziemię z kosmosu. W starożytności było to cenne źródło surowca, ponieważ w czasach przed wynalezieniem technik wytopu żelaza, pozyskanie go z ziemi było niemożliwe.
Meteoryty stanowiły więc wyjątkowy materiał do produkcji narzędzi, broni czy ozdób. W epoce brązu, żelazo meteorytowe miało dużą wartość, uznawane było za metal o wyjątkowych właściwościach i symbolicznych znaczeniach.
Jednak w miarę rozwoju hutnictwa, wczesna epoka żelaza przyniosła znaczną zmianę w postrzeganiu meteorytowego żelaza. Jak zauważył dr Albert Jambon, w epoce brązu żelazo było około dziesięć razy droższe od złota, a w epoce żelaza jego wartość dramatycznie spadła, ustępując nawet miedzi. Żelazo meteorytowe, mimo że wciąż rzadkie, stało się mniej cenione, ponieważ zaczęto pozyskiwać je z ziemi w procesach hutniczych.
Analizy przeprowadzone na artefaktach z Częstochowy wykazały, że żelazo meteorytowe było używane po prostu jako ruda żelaza, a nie jako surowiec o szczególnej wartości symbolicznej. Badania wykazały także, że wszystkie obiekty z żelaza meteorytowego pochodziły prawdopodobnie z jednego meteorytu, który mógł spaść w tym regionie.
Zawartość niklu w tych artefaktach wskazuje na to, że były one wykonane z niezwykle rzadkiego typu meteorytu, znanego jako ataksytowy meteoryt. Jest to typ meteorytu żelaznego o wysokiej zawartości niklu, który jest wyjątkowo trudny do znalezienia i obróbki.
Przeprowadzone analizy sugerują, że żelazo meteorytowe pochodziło z meteorytu, który spadł stosunkowo niedawno i zostało pozyskane lokalnie, w przeciwieństwie do innych rodzajów żelaza, które pochodziły z importowanych surowców, takich jak rudy alpejskie czy bałkańskie.
Wzory na żelaznych artefaktach – celowa obróbka meteorytowego żelaza?
Co ciekawe, na artefaktach wykonanych z żelaza meteorytowego zauważono wyraźne wzory prążków, które wskazują na to, że żelazo meteorytowe mogło zostać połączone z żużlem podczas obróbki. Taki zabieg mógł być celowym działaniem, mającym na celu uzyskanie estetycznych wzorów na powierzchni metalu.
Dr Jambon sugeruje, że to mieszanie różnych rodzajów żelaza mogło prowadzić do powstania specyficznych, atrakcyjnych wzorców na powierzchni biżuterii. Tego rodzaju obróbka metalu jest szczególnie interesująca, ponieważ mogła być pierwszym krokiem do rozwoju techniki wyrobu stali damasceńskiej, która zyskała sławę dopiero w późniejszych czasach, kilkaset lat po opisywanym okresie.
To zaś sugeruje, że już wtedy, w VIII wieku p.n.e., istniała świadomość możliwości wytwarzania metali o specyficznych, dekoracyjnych właściwościach, a sama sztuka obróbki żelaza mogła być bardziej rozwinięta, niż dotychczas sądzono.
Sytuacja społeczna a użycie żelaza meteorytowego
Zaskakującym odkryciem w badaniach nad artefaktami z Częstochowy-Rakowa i Częstochowy-Mirowa jest fakt, że przedmioty wykonane z żelaza meteorytowego były pochowane w grobach zarówno mężczyzn, jak i kobiet, a także dzieci.
Brak ograniczeń społecznych, wiekowych i płciowych wskazuje na to, że żelazo meteorytowe nie miało przypisanej roli symbolicznej, ani też nie było traktowane jako materiał o szczególnym, prestiżowym statusie.
Warto dodać, że w grobach tych nie znajdowały się inne wartościowe przedmioty, takie jak złoto, srebro czy kamienie szlachetne, co jeszcze bardziej wskazuje na to, że żelazo meteorytowe nie było postrzegane jako luksusowy materiał, jak to miało miejsce w epoce brązu. Z tego wynika, że żelazo meteorytowe mogło być po prostu traktowane jako część codziennego użytku, a nie jako rzadki skarb.
Dr Jambon zauważył, że w epoce brązu żelazo było postrzegane jako metal o wyjątkowej wartości, wielokrotnie droższy od złota, podczas gdy w epoce żelaza jego wartość znacznie spadła, a sam proces wytopu żelaza stał się dostępny dla szerszych kręgów społecznych.
Z tego powodu, żelazo meteorytowe, mimo swojej rzadkości, nie było już postrzegane jako wyjątkowy towar, co znajduje swoje potwierdzenie w kontekście grobów, w których znalazły się artefakty z tego materiału.
Żelazo meteorytowe w artefaktach z wczesnej epoki żelaza w Polsce i wyjątkowość cmentarzysk częstochowskich
Badania przeprowadzone na artefaktach z Częstochowy-Rakowa i Częstochowy-Mirowa dostarczyły nowych, cennych informacji na temat użycia żelaza meteorytowego w wczesnej epoce żelaza. Cmentarzyska te stanowią wyjątkowy zespół archeologiczny, w którym obok przedmiotów wykonanych z wytopionego żelaza, znajdują się także artefakty z rzadkiego żelaza meteorytowego. To niezwykłe zestawienie pozwala na lepsze zrozumienie rozwoju technologii obróbki metali w tym okresie.
Choć żelazo meteorytowe stało się mniej prestiżowe niż w epoce brązu, to jego obecność w biżuterii i przedmiotach codziennego użytku wciąż pozostaje dowodem na ogromne umiejętności ludzi tamtego okresu oraz na ich zrozumienie i wykorzystanie dostępnych surowców.
Źródlo: Jambon Albert, Heavenly metal for the commoners: Meteoritic irons from the Early Iron Age cemeteries in Częstochowa (Poland), Science Direct [dostęp: 17.02.2025].
Fot. Od lewej: (a) mapa Izraela, (b) zbliżenie: mapa rozmieszczenia stanowiska archeologicznego Khirbat el-Masani’ w pobliżu Ramat Shlomo, Jerozolima. Centrum, (c) kościół El-Masani z grobowcem T3 oznaczonym strzałką „T3″. (d) Osoba przykuta łańcuchem w grobie torbieli T3, Matan Chocron, IAA
