Gdzie jest oryginał ?
Zdj. Wikimedia Commons
W XII wieku na dworze księcia Bolesława Krzywoustego powstała Kronika Galla Anonima. Autograf kroniki nie dochował się do naszych czasów, a najstarsze rękopisy pochodzą dopiero z XIV wieku. Kronika składa się z trzech ksiąg. I księga doprowadzona została od czasów legendarnych do narodzin księcia Bolesława Krzywoustego. II księga opisuje jego dzieciństwo i młodość oraz współrządy z ojcem i bratem Zbigniewem. III księga opisuje jego samodzielne rządy po wygnaniu brata. Opowiadanie urywa się na zdobyciu Nakła w 1113 roku. Autorem kroniki był jakiś bliżej nieznany mnich, prawdopodobnie kapelan księcia Bolesława, a wywodzący się może z terenów Francji i przebywający także przez pewien czas w klasztorze w Wenecji (T. Jasiński). Stąd nazwano go Gallem. W kronice odnaleźć można także ślady jego bytności na Węgrzech.
Kolejna kronika jest autorstwa bł. Wincentego Kadłubka, cystersa, wcześniej biskupa krakowskiego i proboszcza kolegiaty sandomierskiej. Pełnił także funkcję kanclerza księcia Kazimierza Sprawiedliwego. Trzy pierwsze księgi traktują o czasach legendarnych i dynastii piastowskiej do roku 1173, a skonstruowane są w formie dialogu między biskupem krakowskim Mateuszem, a arcybiskupem gnieźnieńskim Janem. Księga czwarta doprowadzona jest do 1205 (już w formie narracyjnej).
A kim był Dzierzwa
U schyłku XIII wieku w środowisku franciszkanów krakowskich powstała tzw. Kronika Dzierzwy (Mierzwy) nazwana tak od imienia mnicha franciszkańskiego, zwana także Kroniką Franciszkańską. Kronika opiera się na kronice mistrza Wincentego Kadłubka i uzupełniona jest do roku 1288 własnym opisem.
Na Śląsku powstała tzw. Kronika polsko-śląska. Pisało ją prawdopodobnie dwóch autorów. Składa się z dwóch części: pierwsza opiera się na Kadłubku i uzupełniona jest okresem od śmierci Leszka Białego do 1285 roku. Część druga opisująca lata 1139-1278 jest niezależna od Kadłubka i opisuje panowania Piastów śląskich.
Pod koniec XIII wieku powstała Kronika Wielkopolska. Autorem jej jest najprawdopodobniej kanonik katedry poznańskiej Godzisław Pasek (1268-73 piastuje tę funkcję). Zasadnicza część kroniki kończy się na 1273 roku. Do 1202 roku opiera się na Kadłubku. Dodatki, które kronika zawiera są późniejszymi interpolacjami.
W latach 1377-1382 powstała Kronika Katedralna Krakowska. Opisuje lata 1202-1377, opiera się także na roczniku kapituły krakowskiej (730-1278), czasem przyjmowano błędnie, że stanowi III rozdział Kroniki Janka z Czarnkowa. Autorem jest nieznany kanonik kapituły krakowskiej, który obecny był m.in. na zjeździe krakowskim monarchów w 1364 roku. Znał dobrze króla Kazimierza Wielkiego.
Kronikarz, który ukradł koronę Kazimierza Wielkiego
Z XIV wieku pochodzi znane dzieło archidiakona gnieźnieńskiego i podkanclerzego Królestwa Polskiego Janka z Czarnkowa. Kronika obejmuje okres od 1370 do 1384 roku. Stanowi rodzaj pamiętnika politycznego napisanego przez osobę związaną z obozem antyandegaweńskim w Polsce, jaką był Janko. Warto tu przypomnieć znany epizod z życia tego kronikarza. Zaraz po śmierci króla Kazimierza Wielkiego ukradł on z grobu monarchy insygnia koronacyjne oraz inne kosztowne rzeczy. Został złapany i oskarżony o profanację zwłok oraz obrazę majestatu. Zachował się wyrok w sprawie Janka, w którym przyznał się królowej wdowie, że chciał ukraść insygnia królewskie. Chciał je prawdopodobnie ofiarować Kaźkowi Słupskiemu. Został skazany na wygnanie (wyjechał do Pragi), jednak po kilku latach powrócił do Polski, a nawet udało mu się odzyskać archidiakonat poznański dzięki znajomościom na dworze biskupa poznańskiego.
Kanonik kolegiaty w Brzegu (nieznany z imienia) jest autorem Kroniki książąt śląskich. Czas powstania kroniki obejmuje okres 1382-1386. Opiera się na kronice Galla Anonima i Wincentego Kadłubka. Do śmierci Leszka Białego ma charakter ogólnopolski, a następnie opisuje dzieje książąt śląskich.
Z połowy XIV wieku pochodzi tzw. Kronika Oliwska, kronika klasztoru cysterskiego w Oliwie, ale od końca XIII wieku podaje wiele informacji o dziejach Pomorza Gdańskiego. Autorem kroniki jest Stanisław Polak, opat cysterski z Oliwy w l. 1330-1356.
Z inspiracji kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, do którego wstąpił na służbę kancelaryjną w 1431 roku, napisał swoją Kronikę Jan Długosz, kanonik krakowski. Dzieło składa się z 12 ksiąg. Autor przy pisaniu dzieła opierał się na wielu zaginionych dziś dokumentach i tradycji ustnej.
