Tajemnica, która trwała przez wieki: skąd pochodzili Hunowie, którzy zaatakowali Imperium Rzymskie?
Przez wieki tajemnica ich pochodzenia fascynowała historyków i archeologów. Skąd pochodzili Hunowie, którzy zaatakowali Imperium Rzymskie, a ich najazdy wstrząsnęły fundamentami upadającego cesarstwa? Od dawna łączono ich z dzikimi koczownikami stepów Azji, a ich przybycie do Europy w IV wieku stało się jednym z najważniejszych wydarzeń w historii starożytności. Jednak nowoczesne badania nad starożytnym DNA przynoszą odpowiedzi, które mogą zaskoczyć: Hunowie nie byli jednorodną grupą, lecz zróżnicowaną mieszanką ludzi pochodzących z różnych zakątków Eurazji.
Pochodzenie europejskich Hunów, ludu, który w IV wieku przybył do Europy, aby zbudować imperium zmieniające oblicze historii Zachodniej Eurazji, od dawna budziło kontrowersje. Jako jedno z najważniejszych pytań w historiografii, pytanie o to, kim byli i skąd przybyli, wykraczało daleko poza zainteresowania wyłącznie naukowców.
Było częścią zbiorowej świadomości kulturowej, a pierwsze teorie wskazujące na ich związek z Xiongnu — twórcami pierwszego koczowniczego imperium Mongolii — miały swoje odzwierciedlenie w kulturze popularnej. Przez wieki, mimo wielu teorii i intensywnych badań, nie udało się jednak uzyskać jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o ich pochodzenie. Jednym z powodów, dla których ta kwestia budziła tyle wątpliwości, było zbyt mało dowodów archeologicznych i genetycznych.
W artykule opublikowanym przez naukowców w prestiżowym czasopiśmie Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) w lutym 2025 roku, zaprezentowano nowe, wyjątkowe badania, które rzucają światło na tę tajemnicę. W oparciu o starożytne dane genomowe, zinterpretowane w kontekście archeologicznym i historycznym, badacze przedstawili wyniki, które mogą stać się przełomem w badaniach nad pochodzeniem Hunów.
Co więcej, ich badania ujawniają nie tylko genotypowe powiązania pomiędzy Hunami a stepowymi elitami Xiongnu, ale także pokazują, jak zróżnicowana była społeczność hunowska w okresie ich ekspansji na tereny dzisiejszej Europy.
Hunowie i ich związek z Xiongnu: kluczowe pytanie historyczne
Po raz pierwszy Hunowie pojawili się w Europie w roku 370, kiedy to zaczęli zdobywać ziemie Cesarstwa Rzymskiego. Przez kolejne dekady, aż do upadku tego imperium, ich potęga rosła, a ich obecność w historii stała się nieunikniona.
Jednak do dziś nie jest jasne, kim dokładnie byli. Tradycyjne teorie wskazują na ich powiązania z Xiongnu, ludem, który w okresie od 209 roku p.n.e. do 100 roku n.e. stworzył potężne imperium koczownicze na rozległych stepach Mongolii. I choć imperium to rozpadło się około 300 lat przed pojawieniem się Hunów w Europie, badania wykazały, że między tymi dwoma ludami istniały pewne kulturowe i społeczne podobieństwa, takie jak stosowanie podobnych technik łuczniczych czy modyfikacja czaszek.
Nie oznacza to jednak, że Hunowie byli prostymi potomkami Xiongnu. Badania archeologiczne i genetyczne z lat ubiegłych sugerowały, że między tymi grupami istniały większe różnice. Pomimo wielu zapisów archeologicznych z V i VI wieku n.e. dotyczących basenu karpackiego, jedno jest pewne: wpływy kulturowe i społeczne z Xiongnu były raczej skromne i ograniczały się do niewielkiej liczby znalezisk. Takie odkrycia nie dostarczały jednak jednoznacznych dowodów na to, że Hunowie pochodzili bezpośrednio z Mongolii, ani że ich kultura była identyczna z tą, którą stworzyli Xiongnu.
Badania genomowe i ich zaskakujące wyniki
Najnowsze badania, które obejmowały analizę 370 szkieletów z różnych okresów, w tym V i VI wieku n.e. z Basenu Karpackiego, przynoszą przełomowe wyniki. Badania te obejmowały także stanowiska archeologiczne z Azji Środkowej oraz z okresu Xiongnu. Dzięki tym badaniom, naukowcy przeanalizowali dane z 35 nowych sekwencji genomowych, uzyskując wgląd w różnorodność genetyczną populacji żyjących w tym czasie.
Okazało się, że Hunowie, którzy osiedlili się w Europie Wschodniej, byli grupą o niezwykle zróżnicowanym pochodzeniu. Mimo że niektórzy z nich wywodzili się bezpośrednio od elit Xiongnu, to jednak inne badane osoby pochodziły z różnych regionów Azji Północno-Wschodniej. Z tego powodu nie można uznać ich za jednorodną grupę etniczną, co zostało również potwierdzone przez badania ich genotypów.
Co więcej, większość Hunów nie miała wyraźnych związków z wschodnim stepem, co oznacza, że ich pochodzenie było mieszane, a sama migracja mogła przebiegać w sposób bardziej złożony, niż dotychczas sądzono.
W wyniku przeprowadzonych badań, naukowcy wykorzystali metodę zwaną współdzieleniem segmentów tożsamości przez pochodzenie (IBD), która umożliwia śledzenie pokrewieństwa między różnymi grupami. Okazało się, że między niektórymi osobnikami z Xiongnu a tymi z Kotliny Karpackiej istnieje bezpośrednie pokrewieństwo genetyczne. Badacze znaleźli nawet dwie osoby z Xiongnu, pochowane w wysokiej klasy grobach, które były bezpośrednimi przodkami niektórych osób z okresu Hunów. Oznacza to, że przynajmniej część europejskich Hunów miała wspólne korzenie z elitami stepowymi.
Pomimo tego, że niektóre osoby w społeczności hunowskiej wywodziły się od Xiongnu, większość z nich pochodziła z innych regionów, co podkreśla niezwykłą różnorodność genetyczną tej grupy. Badania te dostarczają nie tylko informacji na temat ich pochodzenia, ale także rzucają nowe światło na złożony proces mobilności ludzkiej w Eurazji w tym okresie.
Co ważne, wyniki tych analiz nie ograniczają się jedynie do prostego schematu migracji na dużą odległość, ale wskazują na bardziej skomplikowane interakcje i mieszanie się różnych grup.
Hunowie jako różnorodna grupa
Wyniki badań jednoznacznie wskazują, że Hunowie byli grupą o dużej heterogeniczności genetycznej. Oznacza to, że byli bardzo zróżnicowani, zarówno pod względem genotypowym, jak i kulturowym. W artykule naukowcy zauważają, że choć nie znaleziono dowodów na istnienie dużych społeczności pochodzenia stepowego w regionie Karpat, to jednak niektóre osoby z tego obszaru wykazywały wyraźne powiązania genetyczne z elitami Xiongnu.
Eksperci, w tym Guido Gnecchi-Ruscone, główny autor badania, podkreślają, że niektóre z analizowanych szkieletów należały do osób, które były bezpośrednimi potomkami elitarnych osobników z okresu Xiongnu.
Jednym z interesujących przykładów jest 35-50-letnia kobieta z Węgier, pochowana w Pusztatatodonia, która miała charakterystyczną modyfikację czaszki i złote kolczyki. Okazuje się, że jej linia genetyczna miała bezpośrednie powiązania z elitami Xiongnu, co może sugerować, że pewne elementy kulturowe, jak modyfikacja czaszki, były przekazywane z pokolenia na pokolenie.
Skąd pochodzili Hunowie, którzy zaatakowali Imperium Rzymskie? Wnioski
Ostatecznie, wyniki te dostarczają nowej perspektywy na temat procesu migracji i integracji ludów w Europie Wschodniej w IV i V wieku. Hunowie byli grupą, która nie wyłoniła się z jednorodnej migracji, ale raczej złożonego procesu mieszania się różnych grup etnicznych, co wskazuje na dużą mobilność ludzką w tym okresie. Wnioski płynące z tych badań sugerują, że migracje na kontynencie euroazjatyckim były znacznie bardziej skomplikowane, niż dotychczas zakładano, a populacja Hunów była znacznie bardziej zróżnicowana, niż dotychczas sądzono.
Zatem odpowiedź na pytanie, kim byli Hunowie, nie jest jednoznaczna. Byli to koczownicy z różnorodnym pochodzeniem, którzy tworzyli imperium o ogromnym zasięgu, nie tylko w Europie, ale także na rozległych stepach Eurazji. Genotypowe powiązania z Xiongnu dostarczają tylko częściowego obrazu ich złożonego dziedzictwa.
Źródło:
Gnecchi-Ruscone Guido Alberto, Ancient genomes reveal trans-Eurasian connections between the European Huns and the Xiongnu Empire, PNAS [dostęp: 26.02.2025].
Fot. PNAS
