W podziemiach niedawno zmodernizowanej stacji Gdynia Główna Osobowa rozpoczął działania – adresowane głównie do najmłodszych pasażerów – ośrodek edukacji kulturalnej Teatr Gdynia Główna. Wzorowany jest na Stacji Szamocin powstałej w 1992 r. z inicjatywy Luby Zarębińskiej w wielkopolskim miasteczku i funkcjonującej nieprzerwanie do dziś jako młodzieżowy dom kultury.
Odległy o 7 przystanków SKM od Gdyni Głównej stary kolejowy dworzec w Rumi zamienił się w Stację Kultura dzięki realizacji projektu architektonicznego nagrodzonego przez tygodnik POLITYKA. Działają tu czytelnia i biblioteka, z której można nie tylko wypożyczyć tradycyjną papierową książkę, ale także pobrać legalnie i za darmo e-booki, filmy i muzykę. Jest sala konferencyjna, pracownie rzeźby, malarstwa i fotografii. Odbywają się spotkania i koncerty.
Od czterech lat podobną rolę – kawiarni i kinoteatru Stacja Falenica – spełnia dworzec stołecznej SKM, pamiętający przedwojenną pionierską elektryfikację węzła warszawskiego PKP.
Urzędy i mieszkania. Otwarty w 1899 r. filigranowy budyneczek o konstrukcji słupowo-ryglowej (tzw. mur pruski) Miejskiego Dworca Wąskotorowego we Wrocławiu – przekazany w latach 80. parafii znajdującego się po sąsiedzku neoromańskiego kościoła św. Bonifacego – jest obecnie siedzibą Klubu Inteligencji Katolickiej.
Z kolei dworzec Warszawa Wilanów, nawiązujący stylem do pobliskich zabudowań pałacowych i kościoła, wybudowany w 1920 r. na linii wąskotorowej do Konstancina i Piaseczna (nieistniejącej od prawie pół wieku), jest dziś urzędem pocztowym. Podobnie jak wzorowany na szlacheckim dworku budynek innej stacji tej linii – w Klarysewie.
Zlikwidowana pod koniec lat 50. wąskotorowa kolej Jabłonna–Karczew pozostawiła po sobie kilka budynków stacyjnych, które kryjąc się w cieniu bardziej znanych świdermajerów, pełnią do dziś funkcje mieszkalne (Wawer, Józefów, Otwock).
Mieszkanie na dworcu jest dość częstym zjawiskiem nie tylko na terenie Polski, na ogół wymuszonym. Jednak bywa i architektonicznym nowatorstwem. Ostatnio głośną adaptacją w tej dziedzinie – z racji designu, a nie bliskiego sąsiedztwa z willą Romana Polańskiego – jest projekt architektki Antonie Bertherat-Kioes, zrealizowany w szwajcarskim Gastaad. W budynku generatorowni z 1904 r., stanowiącego część wciąż czynnego dworca Gruben na linii Montreux–Berner–Oberland, Bertherat-Kioes urządziła sobie daczę.
Pensjonaty i hotele. Nie trzeba od razu meldować się na stałe. Nieczynna od 60 lat stacja w Petworth w West Susex w Wielkiej Brytanii jest dziś stylowym pensjonatem Old Railway Station – można tu przenocować w eleganckich sypialnych pulmanowskich wagonach, nawiązujących wystrojem i wyposażeniem do Orient Expressu i innych luksusowych pociągów z dawnych lat.
Atrakcyjną noc można spędzić w apartamentach usytuowanych w dawnej wieży ciśnień dawnej stacji Białowieża Towarowa. W drewnianym budynku dworca mieści się restauracja Carska, serwująca dania kuchni rosyjskiej.
Co prawda przybywający tu wraz z rodziną na wypoczynek i polowanie car do niej nie zaglądał, jednak wysiadał na drugiej, specjalnie dla niego wybudowanej w 1897 r., stacji Białowieża Pałac. Tuż obok wzniesionego trzy lata wcześniej dla Jego Cesarskiej Mości pałacu – daczy. Historia źle obeszła się z carem i jego rodziną, a także z pałacem i stacją, która jeszcze kilka lat temu straszyła ruiną. Obecnie jednak zrekonstruowany peron, wraz z ażurowymi wiatami Białowieży Pałacu, jest miejscem plenerowych wystaw i placem zabaw edukacyjnych. Zaś po torze łączącym obie białowieskie stacje można dziś podróżować drezyną.
Paweł Tomczyk – reporter i scenarzysta.
Tekst pochodzi z Pomocnika Historycznego POLITYKI „O kolei po kolei”
