Ustawa sukcesyjna Bolesława Krzywoustego (tak zwany Testament) została uchwalona na kilka lat przed śmiercią księcia, a weszła w życie w 1138 roku[7]. Niestety, dokument nie zachował się w oryginale, a jego treść znamy z różnych, późniejszych źródeł, których interpretacja często przedstawia pewne trudności. Statut Krzywoustego wprowadzał podział państwa na trzy dzielnice podlegające dziedziczeniu oraz dzielnicę senioralną, która miała zawsze pozostawać we władaniu najstarszego w rodzie księcia zwierzchniego (tak zwana zasada senioratu). Nie wiadomo, jaki dokładnie był zakres władzy wielkoksiążęcej seniora, a jaki poszczególnych książąt dzielnicowych, wydaje się jednak, że senior (prynceps) musiał się zajmować prowadzeniem wypraw wojennych, reprezentacją państwa i zawieraniem traktatów, natomiast w sprawach wewnętrznych z pewnością miał prawo dokonywać inwestytury arcybiskupa, a być może również powoływać innych dostojników i urzędników. Co istotne, władca zwierzchni mógł posiadać de facto dwie dzielnice: senioralną, z tytułu sprawowania władzy wielkoksiążęcej, oraz dziedziczną. Określenie pierwotnego kształtu dzielnicy wielkoksiążęcej nie jest łatwe, gdyż źródła nie są co do tego zgodne; wiadomo, że składała się na nią ziemia krakowska i najprawdopodobniej również Sieradz, Kalisz oraz Gniezno. Księciu seniorowi podlegało też Pomorze (władza namiestnicza na Pomorzu Gdańskim oraz zwierzchnictwo lenne nad Pomorzem Zachodnim), a zatem zakres jego władzy obejmował pas ziem ciągnący się od północy na południe kraju. Analizując źródła, można natomiast stwierdzić, że najstarsi synowie Krzywoustego otrzymali następujące udziały dziedziczne: Władysław Wygnaniec (pierwszy senior) objął w posiadanie Śląsk, Bolesław Kędzierzawy otrzymał Mazowsze, a Mieszko Stary Wielkopolskę (rys.2). Henryk Sandomierski, który w momencie wejścia w życie ustawy miał zaledwie 8 lat, otrzymał ziemię sandomierską już po śmierci ojca, w drodze korektury testamentu. Ziemia ta stanowiła jednak wyłącznie tak zwane dożywocie i miała wrócić do dzielnicy senioralnej po jego śmierci. Kazmierz Sprawiedliwy, jako niemowlę, żadnego udziału nie otrzymał i pozostawał pod opieką matki w ziemi łęczycko-sieradzkiej, która stanowiła jej wdowią oprawę i, podobnie jak udział Henryka, nie podlegała dziedziczeniu.
Wszystko wskazuje na to, że w swym zamyśle Krzywousty zamierzał wprowadzić porządek do chaosu, z góry narzucić zasady gry i ograniczyć ryzyko wewnętrznych walk o władzę. Niestety poniósł całkowitą porażkę. Zasada senioratu została obalona już w 1180 roku, natomiast w 1197 zrezygnowano z niedziedzicznego charakteru dzielnicy krakowskiej[8]. Poszczególne księstwa zaczęły prowadzić odrębną, często sprzeczną z pozostałymi politykę zagraniczną, na porządku dziennym były dalsze podziały i korekty granic, a coraz bardziej rozdarty kraj był nękany przez wrogie siły: Czechy, Zakon Krzyżacki i Marchię Brandenburską[9]. Największemu rozdrobnieniu uległ ostatecznie Śląsk, który podzielono na masę słabych, nieliczących się księstewek, niezdolnych do oparcia się silnym wpływom czeskim. Większość tych księstw została uzależniona od Czech stosunkiem lennym, a ostatecznie Śląsk został przyłączony do Korony Czeskiej w połowie XIV wieku[10].Rozważając konsekwencje rozdrobnienia dzielnicowego, trzeba jednak zwrócić uwagę na pewne pozytywne aspekty tego okresu dziejów państwa Piastów. W tym czasie obserwujemy bowiem dynamiczny rozwój osadnictwa, architektury, rzeźby, dziejopisarstwa, a także liczne fundacje klasztorów i kościołów wynikające ze wzrostu znaczenia lokalnych możnowładców[11]. Nie można też założyć, że gdyby nie uchwalono ustawy sukcesyjnej, rozbicie dzielnicowe nie miałoby miejsca. Przykłady państw ościennych pokazują wyraźnie tendencje dekompozycyjne również poza granicami Polski. Krzywousty natomiast chciał nadać nieuchronnym, być może, podziałom bardziej uporządkowaną, kontrolowaną formę. Trudno jednak nie oprzeć się wrażeniu, że jedność państwa lepiej mogła ocalić korona królewska, o którą książę Bolesław zbyt wytrwale nie zabiegał, a podział terytorialny kraju paraliżował dążenia koronacyjne na długi czas[12]. Utracona w czasach Bolesława Szczodrego korona miała istotny wymiar ideowy, była symbolem; widomym znakiem jedności państwa, oznaczała władzę nadrzędną w stosunku do władztw partykularnych[13]. Zrozumieli to dobrze, niestety dopiero pod koniec XIII wieku, ostatni Piastowie, opierając na koronie plany ponownej integracji kraju.
Marcin Krzysztof Nowiński
Bibliografia:
Jureczko A., Testament Krzywoustego, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988.
Światłowski M., Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII-XIII w.), wyd. Avalon, Kraków 2015.
Wyrozumski J., Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek – 1370), Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 1999.
Przypisy:
[1]J. Wyrozumski, Dzieje Polski piastowskiej (VIII wiek – 1370), Kraków 1999, s. 71.
[2]Ibidem, s. 71.
[3]Ibidem, s. 71–73.
[4]M. Światłowski, Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII-XIII w.), Kraków 2015, s. 7.
[5]Ibidem, s. 7–8.
[6]A. Jureczko, Testament Krzywoustego, Kraków 1988, s. 3.
[7]J. Wyrozumski, op. cit., s.137–150.
[8]Ibidem, s. 73.
[9]A. Jureczko, op. cit., s. 79.
[10]J. Wyrozumski, op. cit., s. 330.
[11]A. Jureczko, op. cit., s. 79.
[12]M. Światłowski, op. cit., s. 14.
[13]J. Wyrozumski, op. cit., s. 258.
