wojna peloponeska

25 kwietnia 404 roku p.n.e. zakończyła się wojna peloponeska

Tego dnia 404 roku p.n.e. zakończyła się wojna peloponeska i miało miejsce zdobycie Aten przez Spartan. W konsekwencji tego Wielkie Mury zostały zburzone, a Spartanie ustanowili reżim Trzydziestu Tyranów

Wielka wojna peloponeska (431- 404 p.n.e.) była konfliktem zbrojnym, który na stałe zmienił oblicze starożytnej Grecji. W ciągu 27 lat jej trwania świat grecki był świadkami krwawych walk Hellenów między sobą, które zebrały swoje żniwo tysiącami ofiar, zniszczeniami oraz lichym końcem imperium ateńskiego. Jak doszło do tego, że jedna z największych potęg starożytnej Grecji została pokonana?

Wojna peloponeska – przyczyny

Aby zrozumieć przebieg największej wojny w świecie greckim, należy zrozumieć sytuację po zakończeniu wojen perskich (499-448 p.n.e.). Pomimo odepchnięcia największej inwazji perskiej, wiele z polis było wciąż pod perskim jarzmem. Nadszedł więc czas na wyzwalanie wielu z nich, w tym w Azji Mniejszej.

Polis małoazjatyckie były bardzo niezadowolone z powodu działań spartańskiego polityka, Pauzaniasza i skierowały się do Aten po wsparcie. Pomimo odwołania Pauzaniasza i zasugerowania innego dowódcy, Sparta ostatecznie była zmuszona do zakończenia swoich działań antyperskich i skupienia swojej uwagi na utrzymaniu kontroli na Peloponezie.

Ateny zaś kontynuowały swoją politykę wyzwalania Greków małoazjatyckich i mieszkańców wysp Morza Egejskiego, których później włączały do Związku Morskiego, powstałym w 478 roku p.n.e. Pierwotnymi członkami-założycielami były:

  • Ateny,
  • Lesbos,
  • Chios,
  • Samos,
  • niektóre polis Chalkidiki,
  • wyspy na Cykladach,
  • polis wokół terenu Hellespontu.

Głównym celem Związku Morskiego miała być obrona przed Persami, a polis członkowskie miały dostarczać okrętów lub płacić składki zbierane w skarbcu na Delos (stąd też inna nazwa Związku – Związek Delijski).

O przyczynie wybuchu wojny peloponeskiej pisze Tukidydes:

Otóż za najistotniejszy powód, chociaż przemilczany, uważam wzrost potęgi ateńskiej i strach, jaki to wzbudziło u Lacedemończyków.

Trudno z tym stwierdzeniem się nie zgodzić – na pozycję hegemona Związku zaczęły się wysuwać Ateny, które po zakończeniu wojen perskich w stanowczym tempie rozwijały się kulturalnie i militarnie.

Składka płacona przez członków Związku, początkowo umieszczana w skarbcu na Delos, gdzie miały również miejsce zgromadzenia polis członkowskich, zaczęła być dysponowana wyłącznie przez Ateńczyków i w celu rozwoju Aten – budowy nowych budowli w mieście, czy rozwoju floty.

Z czasem również i skarbiec na Delos został przeniesiony do Aten, a kiedy polis należące do Związku w reakcji na to zaczęły się buntować, spotykały się z zbrojnymi interwencjami, które kończyły się bezwzględnym podporządkowaniu Ateńczykom. Polis, które zbuntowały się hegemonowi, to były m. in.:

  • Naksos (446 p.n.e.),
  • Histiaia na Eubei (446 p.n.e.),
  • Thasos (465 p.n.e.),
  • Samos (441 p.n.e.) – dotychczas jeden z największych sojuszników Ateńczyków, któremu została odebrana flota i który został sprowadzony do członka „drugiego sortu”.

Ważnym wydarzeniem dla wybuchu I wojny peloponeskiej było trzęsienie ziemi w Lakonii oraz w konsekwencji, bunt helotów na terenach podległych Sparcie. Mając trudności z stłumieniem powstania, Sparta poprosiła o pomoc sojuszników, którym były również Ateny. Kiedy jednak kilkutysięczna pomoc ateńska przybyła na Peloponez, zostali jednak jako jedyni z sojuszników odesłani przez Spartanów.

Według Tukidydesa, Spartanie obawiali się, że Ateńczyczy wejdą w sojusz z Messeńczykami. W konsekwencji, Ateńczycy wypowiedzieli Sparcie przymierze, które w przeszłości zostało zawarte w obliczu inwazji perskiej. Ponad to, Ateny zawarły sojusz z Tesalią i Argos, które były przychylne Persji podczas najazdu.

Punktem zapalnym I wojny peloponeskiej było w 460 roku p.n.e.  włączenie przez Ateny do Związku Morskiego Megary, polis, które było w konflikcie z Koryntem, sprzymierzonym z Spartą i innymi polis członkowskimi w ramach Związku Peloponeskiego.

W 459 roku p.n.e. Ateny zaatakowały Korynt. Koryntowi zostały wytoczone bitwy pod Haliejs oraz starcie morskie pod Kekryfaleją.

I wojna peloponeska między Atenami i Spartą (oraz ich sprzymierzeńcami) trwała z przerwami od roku 460 p.n.e. do 446/445 p.n.e. i nie została rozstrzygnięta. Zimą zawarto pokój trzydziestoletni (który zasadniczo był rozejmem), który m. in. zobowiązywał dwie strony do powstrzymywania się od agresji na trzydzieści lat, w co wliczani również byli sojusznicy obu związków.

Ateny w konsekwencji utraciły swoje zdobycze lądowe:

  • Nisaję,
  • Pagaj,
  • Trojzena,
  • Achaję.

Pomimo strat terytorialnych, Ateny w czasie pokoju szeroko rozwijały się jako potęga morska, która zaczęła dominować na Morzu Egejskim.

Pokój trzydziestoletni nie wytrzymał próby czasu. Już w 431 roku p.n.e., na skutek konfliktu Aten z Koryntem, lojalnym sojusznikiem Sparty, Ateny udzieliły pomocy Korkyrze, kolonii założonej przez Korynt w walce z nim.

Kolejnym kluczowym wydarzeniem była ateńska interwencja w Potidai. Potidai była kolejną kolonią Koryntu, a jednocześnie członkiem Związku Morskiego. Ateny domagały się zburzenia murów Potidai i odwołania urzędników z Koryntu. W następstwie tego, wywołali w Potidai powstanie.

Niedługo po tym Spartanie wytoczyli Ateńczykom wojnę i rozpoczęli inwazję Attyki.

Wojna peloponeska – przebieg i najważniejsze starcia

Już w marcu 431 roku p.n.e. Teby, sojusznik Sparty, zaatakowały Plateje, członka Związku Morskiego. Wkrótce miasto zostało zdobyte, lecz Platejczykom udało się podstępem w nocy wymordować większość atakujących Tebańczyków i wziąć ich znaczną część do niewoli. Obie strony w konsekwencji walk zwróciły się o pomoc do swoich sojuszników – Aten i Sparty.

Początkową fazą wojny była inwazja wojsk spartańskich w Attyce. Spartanie wiedzieli, że mają zdecydowaną przewagę na lądzie w otwartej bitwie. Perykles, ateński mąż stanu, zamiast jednak skonfrontować się z Spartanami w bitwie lądowej, zdecydował się na działania wojenne na morzu. Ateńczycy szybko wysłali okręty wojenne w stronę Peloponezu i rozpoczęli serię najazdów. Zdobyli m.in., Methone w Messeni oraz Feję w Elidzie.

Wiejska ludność Attyki została przeniesiona na Długie Mury, zaś zwierzęta ewakuowano na wyspę Eubeę.

Przepełnienie Aten ludnością oraz złe warunki sanitarne spowodowały zarazę, która w ciągu kilku lat pochłonęła tysiące istnień, w tym wielu hoplitów oraz samego Peryklesa.

Kluczowym starciem wojsk ateńskich i spartańskich była bitwa stoczona pod Amphipolis w roku 422 roku. Stroną spartańską dowodził Brazydas, ateńską – Kleon. Obaj dowódcy zginęli w walkach, a po ich śmierci wynegocjowany został pokój Nikiasza – rozejm który w swojej idei miał trwać 50 lat, z celem powrotu do stanu przed wojną.

W rzeczywistości jednak pokój przetrwał ledwie 7 lat.

Nawiązanie pokoju nie oznaczało jednak zaprzestania wszystkich działań wojennych – nawiązała się bowiem koalicja Aten z Argos, która ruszyła przeciwko wiernemu sojusznikowi Sparty – Epidauros.

W roku 419 p.n.e. Spartanie wraz z sojusznikami wytoczyli bitwę przeciwko Argos, Atenom i Mantinejczykom pod Mantineją. Była ona wielkim sukcesem Sparty i pozwoliła jej odzyskać kontrolę nad Peloponezem.

W latach 415 -413 p.n.e. miała miejsce wyprawa sycylijska, której celem miało być przejęcie kontroli nad regionem oraz zdobycie Syrakuz. Wyprawa okazała się ona fatalna w skutkach; podczas oblężenia Syrakuz w 414 roku p.n.e., w obronie swojej kolonii stanęły wojska korynckie pod dowództwem Sparty.

Ateńczycy szybko zdali sobie sprawę, że siły przeciwnika ich przygniatają, jednak wojska nie wycofały się w kluczowym momencie. Powodem miało być zaćmienie księżyca, będącym interpretowane jako zły omen.

Świadom fatalnego morale armii, Nikiasz, jeden z dowódców zdecydował się poczekać z odwrotem kolejne 27 dni. To była fatalna decyzja. Syrakuzy zdążyły zablokować flotę ateńską, osaczyć i pokonać wojska ateńskie podczas wymarszu.

Katastrofa Ateńczyków na Sycylii miała dalekosiężne konsekwencje – 7000 hoplitów trafiło do niewoli, a Demostenes i Nikiasz zostali zgładzeni. Ponadto, po porażce Ateńczyków po stronie spartańskiej stanęła Persja. To właśnie dzięki jej wsparciu finansowemu możliwa była rozbudowa floty Związku Peloponeskiego.

Już wkrótce miało okazać się to niezwykle kluczowe – w bitwie morskiej pod Ajgospotamoj w 405 roku p.n.e. spartański dowódca Lizander rozgromił flotę ateńską. Bez niej, klęska Aten była już kwestią czasu. W 404 roku p.n.e. Lizander i jego wojska zdobyły Ateny.

Upadek imperium

Przegrana Aten była gorzka – były hegemon był zmuszony do rozwiązania Związku Morskiego. Ateńczykom zostały odebrane okręty, a Długie Mury zostały zburzone. Przegrana Aten była również przegraną ustroju – demokracji.

Spartanie w miejsce dawnych instytucji ustanowili oligarchiczne rządy Trzydziestu Tyranów (nie utrzymał się jednak długo). Nastała zmiana relacji w świecie greckim. Stał się on organizmem wielobiegunowym, który już nigdy nie doszedł do poziomu potęgi, jaki w swoich złotych latach osiągnęły Ateny.

Ani hegemonia Sparty, ani później Teb, nie była porównywalna z imperialistycznym potencjałem i sposobem myślenia Ateńczyków. Już w II połowie IV w. p.n.e. Hellada znalazła się w rękach Filipa II Macedońskiego, a potem – Aleksandra.


Bibliografia

Źródła:

  • Tukidydes, Wojna peloponeska, tłum. Kazimierz Kumaniecki, Wrocław 2004.

Opracowania i źródła internetowe:

  • Białek A., Wojny peloponeskie to jeden z najkrwawszych konfliktów starożytnej Grecji. Dzięki niemu Sparta zyskała przewagę, National Geographic [dostęp: 29.01.24].
  • Bravo B., Wipszycka E., Wolicki A., Węcowski M., Historia starożytnych Greków t. II, Warszawa 2009.
  • Ziółkowski A., Historia Powszechna. Starożytność, Warszawa 2009.

Fot. Upadek armii ateńskiej na Sycylii


Patrycja Wytrykus – studentka II roku historii na Uniwersytecie Warszawskim. Jej największe zainteresowanie badawcze to historia starożytna, a w szczególności historia społeczna i religia starożytnej Grecji. W wolnym czasie pisze, czyta oraz zajmuje się rękodziełem.

Comments are closed.