Fortyfikacje
Umocnione punkty były w trakcie kampanii wojennej bardzo ważnym elementem. Pozwalały one zatrzymać przeciwnika pod murami do czasu przybycia głównych sił oraz stanowiły punkty wypadowe i zaopatrzeniowe dla armii. Podczas wojen inflanckich wojska rosyjskie budowały drewniano-ziemne warownie. Budowa przebiegała sprawnie, niejednokrotnie zaskakując przeciwnika, któremu na trasie przemarszu nagle stawała taka fortyfikacja. O budowie takich umocnień pisali ówcześni kronikarze: „upatrzywszy naprzód miejsce dogodne do obwarowania, ścinają w dalekich lasach mnóstwo drzew przydatnych (…), które obrobiwszy i poznaczywszy spuszczają z wodą, a gdy te przypłyną do owego miejsca, wyciągają na ląd i podług znaków na każdym drzewie jedno przy drugim w ziemię wbijają i tym sposobem w okamgnieniu powstają zamki, do których obsadzenia przygotowane były w pobliżu załogi, tak iż król wprzód odbierał wiadomość o ich zbudowaniu, nim się mógł dowiedzieć, że je budować zaczęto lub zamyślano”[14].
Takie umocnienia składały się z izbic. Były to składane z bierwion skrzynie, które napełniano ziemią i kamieniami. Wewnątrz umacniano te elementy drewnianą ścianą zrębową, a z zewnątrz oblepiano gliną lub wykładano darnią. Miało to zapobiec podpaleniu drewnianych konstrukcji. Górne elementy izbic posiadały otwory strzelnicze, urządzano także strzelnice dla armat, a na załomach stawiano baszty. Całość niekiedy przykrywano dachem, co dawało obrońcom osłonę przed niektórymi pociskami[15].
Do fortyfikacji polowych zaliczyć należy także kitaj-gorody, które były podstawą bojowego szyku armii Iwana Groźnego. Były to mobilne punkty umocnione, transportowane na saniach lub kołach. W boju składano z nich umocnienia na planie załamanej w kilku miejscach linii. W środku znajdowała się piechota i artyleria, która ostrzeliwała przeciwnika. Kitaj-gorody podczas oblężeń stosowano jako mobilne osłony, przybliżając je do umocnień nieprzyjaciela.
W latach 1534-1538 wybudowany został Kitajgorod. Był to kamienny mur z dwunastoma wieżami, który stał się kolejną obroną dla moskiewskiego Kremla. Mur ten w przeciwieństwie do kremlowskiego był niższy, co, tak jak w przypadku innej budowy zamków, było oznaką przystosowania do obrony przed nowoczesną bronią, jaką była artyleria.
Armia Iwana Groźnego nie tylko potrafiła budować twierdze, ale także je zdobywać. Podczas oblężenia Syreńska specjaliści przygotowywali oblężenie, stopniowo otaczając twierdzę i przygotowując umocnienia. Tworzono stanowiska artyleryjskie, okopy dla piechoty i rozsyłano oddziały specjalne zabezpieczające podejścia do twierdzy[16].
Do stałych elementów oblężenia, znajdujących się pod ręką, zaliczyć można faszyny, którymi zasypywano fosy (choć do tego również służyły kłody i fragmenty muru osuniętego na skutek ostrzału), a także miny wykorzystywane przez doświadczonych inżynierów. Połączenie dostępnych środków i wyszkolonej kadry do działań oblężniczych dawało oczekiwane rezultaty. Podczas szturmu Kazania dokonano ataku minowego za pomocą beczek prochu umieszczonych w galerii minowej[17]. Dodatkowo zahartowana na szkoleniach piechota zdolna była utrzymać się długo pod murami obleganej twierdzy, a szturm również nie był dla nich nieosiągalny.
Znajdując się w oblężonym mieście, wojsko to nie było bezbronne. Podczas oblężenia Pskowa wojewoda Szujski nakazał poprowadzić kontrgalerie, wyznaczono je za pomocą studni podsłuchowych i wziętych do niewoli jeńców, którzy wskazali miejsca podkopów oblegających. Udało się dzięki temu wysadzić nieprzyjacielskie podkopy.
Gdy oblegający Psków zrobili w murach wyłom, wojewodowie rozkazali zbudować drewnianą ścianę naprzeciwko luki, a przed nią wykopać głęboki rów i umieścić w nim częstokół z zaostrzonych dębowych pali. Zastosowania takie mają swe początki już w starożytności. Znaleźć można je chociażby w dziele Eneasza Taktyka pt. Obrona oblężonego miasta. Wykorzystanie takich pomysłów świadczy o dużej wiedzy i przygotowaniu dowodzących do prowadzenia wojny w różnych sytuacjach.
Reformy wprowadzone przez Iwana IV Groźnego przyczyniły się do zwiększenia potencjału militarnego jego wojsk. Zmiany w myśli wojskowej i wykorzystywanych zdobyczach ówczesnej techniki umożliwiały carowi spełnienie długo już wyczekiwanego przez władców Rusi celu – zjednoczenia ziem dawnych księstw ruskich pod panowaniem jednej osoby. Władca ten dążył nie tylko do rządów absolutnych na styl zachodni, ale tak też modernizował swą armię , z uwzględnieniem odmiennej specyfiki teatru działań na Północy, której głównym problemem były niskie temperatury i ogromne odległości do przebycia.
Duże znaczenie w tym bardzo trudnym przedsięwzięciu odgrywała zmodernizowana piechota. Dotychczas armie ruskie składające się z jazdy nie były w stanie zdobywać miast. Po reformach formacje strzelców były gotowe zdobywać umocnione punkty przeciwnika równie dobrze, jak walczyć w polu. Regularne ćwiczenia jednostek piechoty i artylerii utrzymywały skuteczność armii na jak najwyższym poziomie, co w przypadku częstych konfliktów było wymagane. Sztuka wojenna za czasów Iwana IV Groźnego doganiała inne państwa absolutystyczne, a wprowadzone za jego panowania reformy militarne były jednymi z największych do czasów Piotra Wielkiego.
Czytaj część pierwszą
Mikołaj Frankowski
Bibliografia:
Acton E., Rosja dziedzictwo caratu i władzy radzieckiej, Warszawa 2013.
Bazylow L., Historia Rosji, Wrocław 1985.
Cychnerska B., Armia Iwana Groźnego, ,,Nasze historie”, nr 2/1995.
Kupisz D., Połock 1579, Warszawa 2003.
Kupisz D., Psków 1581-1582, Warszawa 2006.
Nicolle D., Szpakowski W., Armies of Ivan the Terrible, Russian troops 1505-1700, Oxford 2006.
Pawłow A., Perrie M., Iwan Groźny car I tyran, Warszawa 2008.
Razin E., Historia sztuki wojennej, t. II, Warszawa 1960.
Serczyk W., Iwan IV Groźny, Wrocław 1986.
Stevens C., Rosyjskie wojny 1460-1730 narodziny mocarstwa, Warszawa 2010.
Przypisy:
[i] W. Szpakowski, D. Nicolle, Armies of Iwan the Terrible. Russian troops 1505-1700, Oxford 2006, s. 8.
[ii] Tamże, s. 9.
[iii] B. Cychnerska, dz. cyt., s. 96.
[iv] D. Kupisz. Połock…, s. 12-14; E. Razin, dz. cyt., s. 321-323, 337, 388.
[v] D. Kupisz, Psków…, s. 91-92; E. Razin, dz. cyt., s. 319-320.
[vi] B. Cychnerska, dz. cyt., s. 127.
[vii] E. Razin, dz. cyt.., s. 374-380.
[viii] D. Kupisz, Psków…, s. 93.
[ix] W. Szpakowski, D. Nicolle, dz. cyt., s. 12.
[x] E. Razin, dz. cyt., s. 333-336.
[xi] W. Szpakowski, D. Nicolle, dz. cyt., s. 13.
[xii] Tamże, s. 13.
[xiii] E. Razin, dz. cyt., s. 351.
[xiv] D. Kupisz, Połock…, s. 18.
[xv] Tamże, s. 19.
[xvi] E. Razin, dz. cyt., s. 361.
[xvii] Tamże, s. 390.
