ZSRR za Chruszczowa

Ostatnim elementem, któremu trzeba się przyjrzeć mówiąc o rządach Chruszczowa w ZSRR jest polityka zagraniczna. Zaraz po śmierci Stalina w poszczególnych krajach satelickich ZSRR zaczęło dochodzić do licznych incydentów na tle politycznym. Pierwsze z nich miało miejsce w Czechach, kiedy to 30 maja 1953r. rząd czeski ogłosił reformę pieniężną i zniesienie systemu kartkowego i wzrost cen, co doprowadziło do protestu 1 czerwca w Pilźnie i innych miastach, gdzie opanowano sytuację przy pomocy broni palnej. O wiele większe wystąpienie przeciwko władzy miało miejsce w Berlinie, po nieoczekiwanej podwyżce cen, co miało miejsce 17 czerwca 1953 r. W wyniku rozrostu protestów władze ZSRR zdecydowały się na interwencję wojskową w NRD, w skutek czego powstanie zostało stłumione, pozbawiając życia 267 osób cywilnych, jednakże protest ten przyczynił się do zaprzestania poboru dalszych reparacji wojennych i ograniczenia liczby wojsk radzieckich w tym kraju. Kolejnym wstrząsem był słynny XX zjazd KPZR i rozwiązanie „Kominformu” w kwietniu 1956r., co doprowadziło do wystąpień w Bułgarii, Polsce i na Węgrzech. Stosunkowo szybko kryzys skończył się w Bułgarii, gdzie po dymisji Wyłko Czerwonkowa do władzy doszedł Todor Żiwkow i gdzie przeprowadzono amnestie dla więźniów politycznych. W Polsce zmiany miały miejsce już na przełomie 1953/1954 r., kiedy to doszło do drobnych przesunięć w resorcie ministerstwa spraw wewnętrznych i gdy w marcu 1954r. na nowo rozdzielono urząd szefa partii i premiera, którym ponownie został Józef Cyrankiewicz. Innym ważnym wydarzeniem była ucieczka Józefa Świtały, zwolnienie z aresztu Władysława Gomółki i amnestia udzielona byłym żołnierzom AK. Gdy 12 III 1956 r. umiera Bierut, a jego następcą zostaje Edward Ochab, dochodzi do kolejnych wystąpień robotników, których sytuacja gospodarcza przedstawiała się w coraz gorszym świetle, czego rezultatem był wybuch strajku w Poznaniu 28.VI. 1956r. Władze polskie próbowały załagodzić sytuacje dopuszczając do rządów nie dawno zwolnionego z aresztu Gomułkę, co podburzyło władzę ZSRR. W wyniku tych wydarzeń Chruszczow udał się do Warszawy w celu uspokojenia sytuacji, wraz z nim do Polski udali się Mołotow, Kaganowicz, Mikojan i Koniew. Stronę polską reprezentowali Gomółka, Gierek, Ochab, Zawadzki, Zambrowski i Rokossowski. Po długich rozmowach strona polska przekonała Chruszczowa do pewnych ustępstw na rzecz robotników, a nowym sekretarzem partii mianowano Gomółkę, usunięto Rokossowskiego, jak również uwolniono Stefana Wyszyńskiego. Inaczej wyglądała sytuacja na Węgrzech, gdzie wyniku zaniedbania sektora rolniczego doszło do kryzysu gospodarczego, licznych aresztowań i prześladowań żydów, których autorem był Rakosi. Co prawda po śmierci Stalina zaprzestano owych działań, a do władzy doszedł niejaki Imre Nagy, jednakże już kwietniu 1955r. na nowo zastąpił go Rakosi, co kolejny raz podburzyło społeczeństwo węgierskie i doszło do kolejnej detronizacji premiera Rakosiego, którego zastąpił Ernö Gerö, jednakże informacje, które doszły w tym czasie z Polski przelały czarę goryczy i doprowadziły do wybuchu rewolty 23 X 1956r. W odpowiedzi na to władze węgierskie poprosiły o pomoc ZSRR, jednocześnie przywracając do władzy Imre Nagy’a. Ten widząc że wojsko w coraz większym stopniu popiera rebeliantów, zdecydował 30.X o wprowadzeniu systemu wielopartyjnego, zapowiedział niezależność Węgier, a 1 XI nowy rząd zadecydował o wystąpieniu z układu warszawskiego. Moskwa w takich okolicznościach po dłuższych rozmowach zdecydowała się na interwencję wojskową na Węgrzech, jednocześnie prowadząc z Węgrami fikcyjne rozmowy pokojowe w Tokolu. Gdy 4 XI wojska radzieckie przystąpiły do ataku na Budapeszt, za przyczynę tego postępowania uznały prośbę rządu rewolucyjnego z Szolnok z Janoszem Kadarem i innymi, którzy o tą interwencję poprosili. Po interwencji wojskowej powstanie węgierskie upadło 15 XI 1956 r., w wyniku czego zginęło około 6000 powstańców, a na Węgry spadły krwawe represje. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż wydarzenia te, szczególnie na Węgrzech ukazały słabość Układu Warszawskiego podpisanego 14 V 1955r. gdyż okazało się, iż większość państw tegoż układu jest przeciw władzy radzieckiej.[13]

Zupełnie inaczej wyglądał stosunek ZSRR doa państw zachodnich w tymże okresie. Mianowicie już w 1954 r. ZSRR wzięło udział w rozmowach w Genewie na temat zakończenia działań wojennych pomiędzy Koreańczykami i w wojnie chińsko-indonezyjskiej. Następnie w 1955r. ZSRR wyraziło zgodę na wycofanie wojsk z Austrii, w zamian za neutralność tego kraju. Chruszczow postanowił również zlikwidować radzieckie bazy wojskowe w Finlandii, zwiększył wymianę handlową z zachodem i rozpoczął szeroko zakrojone podróże zagraniczne, już w 1954 r. udał się do Chin, gdzie obiecał wycofać rosyjski garnizon z Portu Artura i pomoc gospodarczą dla Chin. Rok ten był również rokiem odwilży w stosunkach z Jugosławią, czego zwieńczeniem było spotkanie przedstawicieli obu rządów w Belgradzie, gdzie doprowadzono do kompromisu i wznowienia kontaktów gospodarczych. W czerwcu ZSRR nawiązało kontakty handlowe z państwem indyjskim. Rok 1956 był o wiele trudniejszy dla dyplomacji ZSRR, wtedy bowiem dochodzi do wcześniej wspomnianych wystąpień, jak również do pogorszenia stosunków w ChRL. Następne lata to próba przywrócenia stosunków z Albanią, co miało miejsce w 1959r. Innym ważnym wydarzeniem związanym z tą datą jest podróż Chruszczowa do Stanów Zjednoczonych, co stanowczo poprawiło stosunki pomiędzy obydwoma państwami, lecz nie na długo, gdyż bardzo szybko zostały one zachwiane po zestrzeleniu amerykańskiego samolotu wywiadowczego na terenie ZSRR, co miało miejsce 1 V 1960 r. Dodatkowo wpływ na to miały słynne obrady ONZ z 1960r. dotyczącekryzysu berlińskiego, który zakończył się budową słynnego muru berlińskiego, co zostało zatwierdzone przez władzę NRD 12 VIII 1961r. i wielki kryzys kubański, który ewoluował wiele lat i którego inicjatorem była Moskwa. Doświadczenia związane z kryzysem kubańskim doprowadziły w końcu do podpisania 5 VIII 1963 r. Układu o zakazie doświadczeń z bronią jądrową w atmosferze, w przestrzeni kosmicznej i pod wodą ratyfikowanego przez ponad 100 państw, z wyjątkiem Chin, które od tego momentu całkowicie oderwały się od ZSRR, prowadząc wręcz politykę antyradziecką. [14]

Przedstawiony w skrócie zarys polityki zagranicznej Chruszczowa, udowadnia, iż celem nadrzędnym przywódcy ZSRR było zatem podniesienie prestiżu międzynarodowego państwa którym zarządzał, jak również wprowadzenie tego, co niemożliwe, a co nazywamy „prawdziwym komunizmem”. [15]

Mateusz Baran

Bibliografia:

Opracowania:

A. Patek, J. Rydel, J. J. Węc (red.), Najnowsza historia świata, t. 1, Kraków, 2009

D. Marples, Historia ZSRR. Od rewolucji do rozpadu, Wrocław 2006

J. Smaga, Narodziny i upadek imperium. ZSRR 1917-1991, Kraków 1992

M. Smoleń, Stracone dekady. Historia ZSRR 1917-1991, Kraków 1994

S. Courtois, N. Werth, J. Panné, A. Paczkowski, K. Bartošek, J. Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 1999

Przypisy: