Tego dnia 1548 roku w wieku 81 lat zmarł król Polski i wielki książę litewski Zygmunt I Stary
Zygmunt I Stary był piątym z kolei synem króla Polski i wielkiego księcia litewskiego – Kazimierza IV Jagiellończyka i jego żony – Elżbiety Rakuszanki. Początkowo w ogóle nie brany pod uwagę w sukcesji polskiego i litewskiego tronu, stał się nim przypadkiem, ponieważ jego bracia i jednocześnie poprzednicy na polskim tronie: Jan Olbracht i Aleksander Jagiellończyk, niespodziewanie poumierali. Wtedy Zygmunt Stary z nic nieznaczącego królewicza, stał się jedynym spadkobiercą polskiego tronu. Zmarł w Niedzielę Wielkanocną w 1548 roku w wieku 81 lat i po przeszło 40-letnich rządach w Polsce i na Litwie.
Zygmunt I Stary – książę głogowski
Zygmunt Stary, który i tak na początku nie miał szans na objęcie polskiego tronu, a ojciec tak naprawdę nie wiedział, co z nim zrobić, pojechał w odwiedziny do starszego brata – Władysława II Jagiellończyka, króla Czech i Węgier. Prosił brata, by ten dał mu choć małe księstwo, w którym mógłby panować. Starszy brat przychylił się do prośby brata i dał mu we władanie księstwo głogowskie, które należało do Królestwa Czech. Warunek był taki, że gdyby sytuacja Zygmunta się kiedyś zmieniła, miał oddać władzę w księstwie głogowskim.
Przebywając na dworze brata, Zygmunt Stary poznał Katarzynę Ochstat (Telniczankę), która była dwórką jego matki. Para zamieszkała w zamku w Głogowie. Doczekali się wspólnie trójki dzieci, w tym Jana z Książąt Litewskich, który został biskupem wileńskim, a druga żona jego ojca – Bona Sforza poprosiła swojego pasierba o wsparcie przy wyniesieniu jego przyrodniego brata – Zygmunta Augusta na tron wielkoksiążęcy (1522).
Gdy w 1501 roku zmarł król Polski – Jan Olbracht, a następnie Aleksander Jagiellończyk, to Zygmunt Stary stał się teraz pretendentem do polskiego tronu. W związku z tym musiał rozstać się z Katarzyną, ale zabezpieczył jej interesy i została wydana za podskarbiego wielkiego koronnego – Andrzeja Kościeleckiego, z którym doczekała się córki – Beaty Kościeleckiej. Została ona później dwórką drugiej żony Zygmunta Starego – Bony Sforzy d’Aragony.
Zygmunt I Stary – król Polski
Zygmunt Stary został koronowany na króla Polski 24 stycznia 1507 roku, gdy miał już 40 lat! Rok wcześniej (1506) został wielkim księciem litewskim. Pierwszą żoną króla została Barbara Zapolya – córka Stefana Zapolyi i Jadwigi Cieszyńskiej. Z Barbarą, król doczekał się dwóch córek: Jadwigi i Anny. Przy porodzie Anny, królowa zmarła. Jej córka Anna żyła tylko 5 lat (1515-1520).
Życie starszej córki Barbary Zapolyi i Zygmunta, również nie było usłane różami. Została wydana za elektora brandenburskiego – Joachima II Hektora. Jadwiga uległa jednak wypadkowi. Pewnego dnia w komnacie, w której przebywała zapadła się podłoga. Jej mąż zdążył odskoczyć. Ona jednak w wyniku tego wypadku stała się niepełnosprawna.
W ostatnich miesiącach życia Barbary Zapolyi (zm. 2 października 1515) doszło (22 lipca 1515 roku) do zawarcia układu wiedeńskiego, między cesarzem Maksymilianem I Habsburgiem, a królem Polski Zygmuntem Starym i jego bratem, królem Czech i Węgier – Władysławem II Jagiellończykiem. Dzięki temu układowi, Habsburgowie mieli dać Jagiellonom wolną rękę w sprawach związanych z Krzyżakami. W zamian za to Jagiellonowie mieli poślubiać habsburskich potomków.
Na mocy tego układu, córka Władysława II Jagiellończyka, Anna Jagiellonka poślubiła wnuka Maksymiliana I Habsburga – Ferdynanda I Habsburga. Natomiast przyszły król Czech i Węgier – Ludwik II Jagiellończyk poślubił siostrę Ferdynanda – Marię Habsburżankę. Czas miał pokazać, że te układy w konsekwencji doprowadziły do utraty przez Jagiellonów tronu w Pradze i w Budzie. Dodatkowym skutkiem układu wiedeńskiego było to, że opiekę nad zaledwie 9-letnim wówczas Ludwikiem II Jagiellończykiem objął Maksymilian I Habsburg.
Cesarz zmarł jednak w 1519 roku i wtedy opiekunem Ludwika został jego stryj – Zygmunt Stary. Warto w tym miejscu dodać, że po śmierci Maksymiliana I Habsburga, o tron cesarski, obok Karola V Habsburga (wnuka Maksymiliana I Habsburga), czy króla Francji Franciszka I Walezjusza, ubiegał się także… król Polski i wielki książę litewski, który powoływał się na to, że jego matka Elżbieta Rakuszanka, pochodziła z dynastii Habsburgów. Ostatecznie Zygmunt Stary przegrał walkę o tron cesarski i poparł Karola V Habsburga, który w tym wyścigu miał największe szanse.
Bona Sforza d’Aragona – druga żona Zygmunta Starego
Drugie małżeństwo polskiego króla zaaranżował cesarz Maksymilian I Habsburg, którego drugą żoną została Bianca Maria Sforza, rodzona siostra Giana Galeazza Sforzy. Ślub per procura odbył się 6 grudnia 1517 roku w Neapolu. Natomiast do tego właściwego doszło na Wawelu 18 kwietnia 1518 roku. Wówczas również, Bona Sforza została koronowana na królową Polski.
Zygmunt Stary miał wtedy już 51 lat i jeszcze nie doczekał się legalnego męskiego potomka. W związku z tym dwór królewski pokładał wszelkie nadzieje w nowej małżonce polskiego monarchy. Czas miał pokazać, że Bona jest płodną kobietą. Pierwsza urodziła się córka – Izabela Jagiellonka, ale zaraz po niej na świat przyszedł upragniony syn – Zygmunt August.
Stało się to 1 sierpnia 1520 roku. Kolejne były jeszcze Zofia Jagiellonka (1522), Anna Jagiellonka (1523), Katarzyna Jagiellonka (1526). I tak królowa Bona Sforza rodziła, aż do feralnego polowania w Niepołomicach, do którego doszło 20 września 1527 roku. Monarchini była wtedy w piątym miesiącu ciąży. Wtedy w Niepołomicach doszło do tragedii. Koń, na którym jechała monarchini, został spłoszony przez niedźwiedzia, który na tę okazję został sprowadzony z Litwy.
Zwierzę poturbowało również członków dworu, w tym królewskiego błazna Stańczyka. Jednak największe obrażenia odniosła królowa Bona, która spadła z konia i przedwcześnie urodziła syna – Wojciecha Olbrachta, który żył tylko kilka godzin i zdążono go tylko ochrzcić, a później trzeba było go pochować. Ten wypadek spowodował u monarchini bezpłodność. W związku z tym, teraz to Zygmunt August stał się jej oczkiem w głowie. Postanowiła zrobić wszystko, by zapewnić mu polski tron, który był elekcyjny.
Elekcja vivente rege Zygmunta Augusta
Bona Sforza już w 1522 roku z pomocą swojego pasierba – Jana z Książąt Litewskich dokonała wyniesienia 2-letniego Zygmunta Augusta na tron wielkoksiążęcy. Teraz chciała pójść o krok dalej. Postanowiła zapewnić mu także polską koronę. W tym celu 18 grudnia 1529 roku na sejmie w Piotrkowie odbyła się elekcja vivente rege, czyli za życia panującego władcy. Był to bezprecedensowy krok, który spotkał się ze sprzeciwem szlachty.
Obawiano się ograniczenia praw w kwestii wyboru monarchy przez szlachtę, a Zygmunt Stary, który właśnie wtedy zyskał taki przydomek, musiał przyrzec, że było to jednorazowe działanie. Ustanowił wówczas nowy sposób wyboru monarchy, czyli wolną elekcję lub z łaciny elekcję viritim. W tym wypadku nowym monarchą zostawał ten, kto dostał więcej głosów. Pierwszy raz zastosowano ją po śmierci Zygmunta Augusta, gdy 11 maja 1573 roku wybrano Henryka Walezego na nowego króla.
Innym osiągnięciem Zygmunta Starego była sekularyzacja Zakonu Krzyżackiego i utworzenie Prus Książęcych. Królowa Bona uważała jednak, że należało przyłączyć Prusy Książęce do Korony. O tym, że miała rację, przekonano się podczas potopu szwedzkiego, kiedy w 1657 roku król Jan Kazimierz Waza podpisał traktaty welawskobydgoskie, które zrywały zależność lenną między Koroną a Prusami Książęcymi.
Zygmunt I Stary i przebudowa Wawelu
Zygmunt Stary wyremontował Wawel i wyjechał z Boną i synem – Zygmuntem Augustem na Litwę. W Krakowie pozostały: Katarzyna, Zofia i Anna. Był rok 1536, dokładnie 18 października, a więc trzynaste urodziny Anny. Prace wykończeniowe dobiegały już końca. Zygmunt Stary przed wyjazdem pomyślał, że zwoła Sejm do Krakowa i olśni wszystkich przybyłych wyremontowanym zamkiem. Podczas, gdy polska para królewska wraz z następcą tronu przebywali w Wielkim Księstwie Litewskim, na Wawelu wybuchł pożar! Najgorsze było to, że to wszystko było nowe, nowe wnętrza. Zygmunt się na to wykosztował.
Można by pomyśleć, że winni byli robotnicy, że to oni zaprószyli ogień, ale nie, bo pożar wybuchł w nocy, gdy na placu budowy nikogo nie było. Przypomnijmy, że była to druga połowa października, a więc było już chłodno. Winowajcą nieszczęścia był zapewne piec kaflowy, który znajdował się na drugim piętrze. W sali, którą dziś nazywamy Pod Planetami.
Kronikarz Marcin Bielski uważał, że winny wzniecenia pożaru był dworzanin królowej Bony – ksiądz Jarocki, który w swojej sypialni rozpalał świece. Płomienie szybko się rozprzestrzeniały i objęły cały dach skrzydła wschodniego. Seweryn Boner, który był wielkorządcą zadbał o bezpieczeństwo przebywających na Wawelu królewien: Anny, Katarzyny i Zofii. Przebywały one wówczas w dawnym pałacyku, który należał do ich babki – Elżbiety Rakuszanki, naprzeciwko katedry. Córki królewskie były przerażone, a o Annie wiemy, że do końca życia bała się ognia!
Miała czadowe 13. urodziny, i to dosłownie CZADOWE. Do gaszenia pożaru ruszyli wszyscy mieszkańcy wzgórza wawelskiego, robotnicy i służący. Istniała obawa, że ogień przeniesie się na zabudowania miejskie! Aby szybko ugasić pożar obiecywano ludziom, że zostaną wynagrodzeni za noszenie wody w wiadrach. Zamieszanie było spore. Obawiano się, że w tym ferworze ktoś ukradnie klejnoty koronne. Pożar wywołał płacz u ludności, ponieważ w gaszeniu ognia brali także udział zwykli ludzie, tak zwana gawiedź.
W wyniku pożaru runęły dwa wielkie kominy, wraz z okapami dachu. Upadły one na dziedziniec. Słychać było przeraźliwy huk! Zginęło 8 osób, a 14 zostało rannych. Wielkorządca – Seweryn Boner to zapisał, ponieważ to on zajął się pogrzebem zabitych i leczeniem rannych. Wynagrodził również tych, którzy pomagali w akcji ratunkowej i gaszenia pożaru. Na szczęście pożar został ugaszony. Nie wiadomo dokładnie jak wielkie były straty, ponieważ rachunki i opis napraw nie przetrwał do naszych czasów.
Zygmunt I Stary zmarł 1 kwietnia 1548 roku w wieku 81 lat. Po jego śmierci pełnię władzy automatycznie uzyskał Zygmunt August.
Bibliografia:
- Bogucka Maria, Bona Sforza, Warszawa 1989.
- Janicki Kamil, Wawel. Biografia, Kraków 2022.
- Rudzki Edward, Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
