Tego dnia 1534 roku za zgodą parlamentu i prymasa Anglii Thomasa Cranmera ogłoszono niezależność Kościoła Anglii od Rzymu, tzw. I Akt Supremacji
W Anglii, gdzie władza monarchy była ściśle związana z Kościołem, Akt Supremacji stał się jednym z najważniejszych dokumentów w historii państwa. Henryk VIII, w obliczu zdrady i niepowodzenia w małżeństwie, postanowił zerwać z papieżem i przejąć kontrolę nad duchowieństwem. To wydarzenie na zawsze odmieniło losy zarówno Anglii, jak i całej Europy.
Objęcie tronu przez Henryka VIII w 1509 roku było jednym z nielicznych przypadków spokojnego przejęcia władzy w Anglii. Choć samo przejęcie władzy odbyło się bez większych trudności, dynastia Tudorów wciąż zmagała się z problemem uznania swojej niekwestionowanej linii sukcesji. Przez wiele lat istniały wątpliwości co do prawowitości ich rządów.
Szczególnie w Anglii panowało duże nieufność wobec rządów kobiet. Korona w rękach kobiety mogła stwarzać ryzyko przejęcia władzy przez obce siły, zwłaszcza jeśli chodziło o małżeństwo z cudzoziemcem. Henryk VIII wierzył, że tylko męski potomek zapewni stabilność państwu i będzie w stanie utrzymać tron. Pomimo licznych ciąż jego żony, królowej Katarzyny, która była w ciąży co najmniej sześć razy, tylko jedna córka, księżniczka Maria, przeżyła dzieciństwo.
Henryk VIII, mimo że był związany z innymi kobietami przed małżeństwem z Katarzyną Aragońską, jak Maria Boleyn czy Elżbieta Blount (z którą miał nieślubnego syna, Henryka FitzRoya), pragnął mieć męskiego potomka, który zapewniłby jego dynastyczne pretensje. W 1526 roku, gdy stało się jasne, że królowa Katarzyna nie będzie w stanie dać mu więcej dzieci, Henryk VIII związał się z jej siostrą, Anną Boleyn. Wydaje się, że to właśnie niepowodzenie małżeństwa z Katarzyną i niemożność doczekania się syna stały się głównym powodem dążeń króla do zakończenia tego małżeństwa.
Pozbyć się królowej
Zaczęły się intensywne i długotrwałe starania o unieważnienie małżeństwa z Katarzyną Aragońską, które później nazwano „królewską wielką sprawą”. Kardynał Wolsey oraz William Warham rozpoczęli tajne dochodzenie w tej sprawie. Katarzyna Aragońska zeznała, że jej wcześniejsze małżeństwo z Arturem, księciem Walii, nigdy nie zostało skonsumowane, co teoretycznie nie stanowiło przeszkody w jej późniejszym małżeństwie z Henrykiem VIII. Jednak dochodzenie zostało zakończone bez jednoznacznych rezultatów.
Bez wiedzy kardynała Wolseya, Henryk VIII postanowił samodzielnie podjąć kroki w sprawie anulowania małżeństwa. Wysłał swojego sekretarza, Willima Knighta, do Rzymu, by udowodnić, że bulla Juliusza II, która miała zalegalizować jego małżeństwo z Katarzyną, została wydana podstępem i była nieważna. Henryk VIII zwrócił się również do papieża Klemensa VII o udzielenie mu dyspensy do małżeństwa z Anną Boleyn, która wcześniej była jego kochanką.
Papież Klemens VII, będący wówczas de facto więźniem cesarza Karola V, początkowo odmówił anulowania małżeństwa, lecz zgodził się na udzielenie Henrykowi VIII pożądanej dyspensy, przypuszczalnie licząc, że decyzja nie będzie miała większego wpływu, jeśli król nadal pozostanie w małżeństwie z Katarzyną.
Konflikt z papieżem i utrata wpływów
Pomimo otrzymania papieskiej dyspensy, Henryk VIII nie zrezygnował z dalszych starań. Powierzył sprawę swoim zaufanym doradcom, w tym Stephenowi Gardinerowi i Edwardowi Foxowi. Papież Klemens VII, obawiając się presji ze strony cesarza Karola V, który był siostrzeńcem Katarzyny, opóźniał rozwiązanie sprawy. Dopiero w 1529 roku, kiedy papież zgodził się na postępowanie w sprawie, napięcie osiągnęło punkt kulminacyjny.
Henryk VIII odwołał kardynała Wolseya z urzędu, oskarżając go o zdradę i doprowadzając do jego upadku. Wolsey zmarł w drodze na rozprawę sądową, a jego śmierć oznaczała również koniec wpływów wielu innych duchownych w Anglii. Władza zaczęła przechodzić w ręce świeckich, w tym Thomasa Cranmera oraz Thomasa Cromwella.
Nowe małżeństwo i religijne reformy. Akt supremacji – okoliczności
25 stycznia 1533 roku nowo mianowany arcybiskup Canterbury, Thomas Cranmer, uczestniczył w ślubie Henryka VIII z Anną Boleyn. Wkrótce po ceremonii ogłosił on anulowanie małżeństwa króla z Katarzyną Aragońską, uznając je za nieważne. Księżniczka Maria została uznana za dziecko z nieprawego łoża, a tron zajął Elżbieta, córka Anny Boleyn. Katarzyna utraciła tytuł królowej i stała się księżną wdową Walii. Zmarła w 1536 roku na raka.
W odpowiedzi na działania Henryka VIII, papież Klemens VII ekskomunikował króla w 1533 roku, co stało się punktem zwrotnym w dziejach Anglii. Zerwanie więzi z Kościołem Rzymskokatolickim początkowo miało charakter polityczny, jednak z biegiem czasu przekształciło się w fundamentalną zmianę w strukturze kościelnej. Pod presją Thomasa Cromwella, parlament angielski uchwalił szereg ustaw, które ostatecznie odcięły Anglię od papieża. Wśród nich znalazły się:
- Ustawa o zakazie apelacji, zabraniająca angielskim sądom kościelnym odwoływania się do papieża,
- Ustawa o stanowiskach kościelnych, nakazująca mianowanie biskupów przez monarchę,
- Akt supremacji z 1534 roku, który ogłaszał Henryka VIII jedyną, najwyższą głową Kościoła anglikańskiego,
- Ustawa o zdradzie, która karała śmiercią każdego, kto odmówił uznania Henryka VIII za głowę Kościoła.
Henryk VIII kontynuował brutalne prześladowania osób, które sprzeciwiały się nowemu porządkowi religijnemu. W 1535 roku na skutek napięć politycznych i opozycji, straceni zostali kardynał św. Jan Fisher oraz Tomasz Morus, którzy odmówili uznania Henryka VIII za głowę Kościoła. Tomasz Cromwell, który odpowiadał za przeprowadzenie reformy, zyskał ogromną władzę, stając się jednym z najpotężniejszych ludzi w kraju.
Po zniszczeniu wielu katolickich relikwiarzy oraz rozwiązaniu większości klasztorów, Henryk VIII umocnił swoją pozycję, a Kościół anglikański stał się instytucją opartą na zasadach zarówno katolickich, jak i protestanckich.
Dwie żony to za mało
Prywatne życie Henryka VIII również ulegało znaczącym zmianom. Anna Boleyn zaczęła tracić jego łaskę, zwłaszcza po narodzinach księżniczki Elżbiety. Po dwóch poronieniach, a także w wyniku zauroczenia Henryka Jane Seymour, Anna została aresztowana i oskarżona o cudzołóstwo oraz zdradę. Po pokazowym procesie została skazana na śmierć.
Po egzekucji Anny Boleyn, Henryk VIII poślubił Jane Seymour, która w 1537 roku urodziła mu syna, księcia Edwarda. Niestety, zmarła ona dwa tygodnie później.
W 1536 roku Henryk VIII zatwierdził Akt Unii, który formalnie anektował Walię do Anglii. Wprowadzenie języka angielskiego jako jedynego oficjalnego w Walii miało duży wpływ na codzienne życie Walijczyków, którzy do tej pory posługiwali się głównie językiem walijskim.
W tym czasie Henryk VIII kontynuował brutalne tłumienie wszelkich protestów i opozycji. Powstanie Pielgrzymki Łaski z 1536 roku zostało stłumione, a jego przywódcy skazani na śmierć. Dalsze prześladowania katolików oraz zniszczenie klasztorów w 1539 roku były częścią politycznych decyzji, które miały długofalowy wpływ na przyszłość Anglii oraz Kościoła anglikańskiego.
I Akt Supremacji z 1534 roku
I Akt Supremacji, uchwalony przez parlament Anglii 3 listopada 1534 roku, stanowił jedno z kluczowych wydarzeń w trakcie angielskiej reformacji. Ustawa, znana również jako 26 Hen. 8. c. 1, ustanawiała króla Henryka VIII jako najwyższą głowę Kościoła Anglii, co miało ogromne znaczenie dla przyszłości zarówno religii, jak i polityki w Anglii.
Tekst Aktu supremacji przeczytasz TUTAJ.
Zgodnie z zapisami Aktu, monarcha Anglii stał się jedyną najwyższą głową Kościoła anglikańskiego na Ziemi. Dodatkowo, akt przewidywał, że Korona miała posiadać pełnię władzy i przywilejów, obejmujących wszystkie honorów, godności, pierwszeństwa, jurysdykcji, przywilejów, władz, immunitetów, zysków i towarów do wspomnianej godności.
Było to jedno z pierwszych oficjalnych działań zmierzających do zerwania więzi z Kościołem rzymskokatolickim i papieżem w Rzymie. Choć zapis ten mógł sugerować przyznanie Henrykowi tytułu głowy Kościoła, w rzeczywistości chodziło tu o formalne uznanie faktu, że król już sprawował taką władzę. Ustawa nie nadawała mu tytułu, co mogło oznaczać, że parlament miał prawo do jej późniejszego cofnięcia.
Decyzja o wydaniu Aktu Supremacji była wynikiem wielu motywów, w tym przede wszystkim osobistych ambicji Henryka VIII, który desperacko pragnął zapewnić sobie męskiego potomka. Po śmierci jego brata Artura, Henryk poślubił wdowę po nim, Katarzynę Aragońską, która nie urodziła mu syna, a tylko córkę, Marię Tudor. Król, przekonany, że Bóg karze go za to małżeństwo, próbował przez lata uzyskać unieważnienie związku. Papież Klemens VII jednak odmówił, co doprowadziło Henryka do ostateczności.
Jako argument podnosił, że małżeństwo z wdową po bracie było sprzeczne z Bożymi nakazami, co mogło powodować niepowodzenie w poszukiwaniach męskiego następcy tronu. Papież, z kolei, z powodu swojego uzależnienia od cesarza Karola V, który był siostrzeńcem Katarzyny, nie chciał narazić się na konflikt z potężnym władcą. Wobec tego, Henryk VIII postanowił wziąć sprawy w swoje ręce, a uchwalenie Aktu Supremacji było kluczowym krokiem w tej decyzji.
I Akt Supremacji – rola w polityce religijnej
Uchwalenie ustawy było ważnym krokiem w rozwoju Kościoła anglikańskiego. Henryk VIII, ogłaszając niezależność od papieża, ustanowił siebie oraz swoich następców najwyższymi przywódcami kościoła. Wcześniej, w 1521 roku, papież Leon X nadał mu tytuł „Obrońcy Wiary” za jego polemikę z Marcinem Lutrem.
Choć ten tytuł miał świadczyć o jego przywiązaniu do tradycyjnego katolickiego porządku, ostatecznie Henryk VIII zrezygnował z papieskiej władzy. Akt Supremacji pozwolił mu na pełną kontrolę nad religijnym życiem Anglii.
Wprowadzenie Aktu Supremacji wywołało gwałtowne reakcje, zarówno w Anglii, jak i poza nią. Osoby, które nie zaakceptowały tego aktu, były traktowane jako wrogowie państwa. Sir Thomas More, wybitny polityk i intelektualista, stał na stanowisku obrony autorytetu papieża i nie zgodził się uznać Henryka za głowę Kościoła. W efekcie został skazany na śmierć przez ścięcie.
Henryk VIII po uchwaleniu Aktu wprowadził również dodatkową ustawę o zdradzie, w której stwierdzono, że każdy, kto sprzeciwi się supremacji króla, będzie traktowany jako zdrajca i podlegał surowym karom.
W praktyce oznaczało to, że osoby sprzeciwiające się religijnej reformie były poddawane prześladowaniom. Takie postawy, jak te prezentowane przez Thomasa More’a, były traktowane jako zagrożenie dla porządku państwowego, co sprawiło, że władza królewska mogła z łatwością stłumić wszelkie próby buntu.
Irlandzki Akt Supremacji 1537
Wkrótce po uchwaleniu Aktu Supremacji w Anglii, parlament Irlandii przyjął własną wersję tej ustawy. Irlandzki Akt Supremacji z 1537 roku (28 Hen. 8. c. 5) miał na celu przyznanie Henrykowi VIII tytułu najwyższej głowy Kościoła Irlandii. Było to zgodne z polityką, którą król wprowadził w Anglii. W ten sposób Anglia i Irlandia, mimo różnic politycznych i społecznych, były poddane tej samej reformie religijnej, która miała uniezależnić je od papieża i Rzymu.
Pomimo swoich dalekosiężnych skutków, zarówno Akt Supremacji w Anglii, jak i jego irlandzka wersja, zostały ostatecznie uchylone. Akt w Anglii został zniesiony przez Stolicę Apostolską w 1554 roku, a w Irlandii uchwały te były unieważnione przez ustawę z 1950 roku. Zmiany te były wynikiem licznych przesunięć w polityce kościelnej i zmieniających się rządów.
W 1559 roku córka Henryka VIII, Elżbieta I Tudor, uchwaliła II Akt supremacji.
