Tego dnia 1831 roku bitwa pod Kazimierzem Dolnym
Rozkaz nie padł. Czekali — zbyt długo. W cieniu nadwiślańskich wzgórz bitwa pod Kazimierzem Dolnym przerodziła się w dramat spóźnionej decyzji i niepowetowanej straty. Gdy jedni ginęli z bronią w ręku, inni już tylko patrzyli z drugiego brzegu.
Bitwa pod Kazimierzem Dolnym stanowiła jedno z kluczowych starć podczas powstania listopadowego, które zakończyło się tragiczną porażką wojsk polskich. Starcie to ukazało zarówno bohaterstwo polskich żołnierzy, jak i konsekwencje błędów taktycznych. Oddziały polskie pod dowództwem generała Jana Kantego Sierawskiego zostały zaskoczone podczas przeprawy przez Wisłę przez rosyjski II korpus generała Cypriana Kreutza, co doprowadziło do rozbicia polskiego zgrupowania i znacznych strat osobowych szacowanych na około 3000 żołnierzy.
Tło historyczne
Bitwa pod Kazimierzem Dolnym miała miejsce w szerszym kontekście działań militarnych podczas powstania listopadowego. Dowództwo powstania nie zdecydowało się na skoordynowanie działań na różnych frontach, co skutkowało niezależnym rozwojem kilku operacji wojskowych: ofensywy na szosie brzeskiej (gdzie Polacy odnieśli zwycięstwa pod Domanicami i Iganiami), wyprawy Józefa Dwernickiego na Wołyń oraz wyprawy generała Sierawskiego przeciwko korpusowi Kreutza
14 kwietnia 1831 roku oddziały generała Juliana Sierawskiego przeprawiły się na prawy brzeg Wisły, rozpoczynając operację przeciwko siłom rosyjskim.
Początkowo działania polskie przebiegały pomyślnie – 16 kwietnia awangarda Sierawskiego rozbiła przednią straż rosyjską pod Babinem. Sytuacja zmieniła się jednak dzień później, gdy 17 kwietnia Polacy ponieśli porażkę w bitwie pod Wronowem.
Po tej porażce Sierawski zarządził odwrót i skierował swoje oddziały do Kazimierza Dolnego, aby przeprawić się z powrotem na lewy brzeg Wisły. Mimo że korpus polski zachował zdolność bojową po starciu pod Wronowem i mógł pod osłoną nocy bezpiecznie przeprawić się na drugi brzeg, z niewyjaśnionych przyczyn Sierawski zwlekał z tą operacją, co miało okazać się brzemienne w skutkach.
Bitwa pod Kazimierzem Dolnym – przebieg
W nocy z 17 na 18 kwietnia korpus Sierawskiego stacjonował już w Kazimierzu Dolnym. Pomimo posiadania statków niezbędnych do przeprawy, dowódca polski nie zdecydował się na przejście Wisły ani pod osłoną nocy, ani przez połowę kolejnego dnia. Ta zwłoka okazała się katastrofalna w skutkach.
Gdy wreszcie 18 kwietnia Sierawski rozpoczął spóźnioną przeprawę, na jego siły niespodziewanie uderzył korpus generała Kreutza. Polacy znaleźli się w niezwykle trudnym położeniu taktycznym – część ich sił (cztery działa, większość jazdy oraz część piechoty) znajdowała się już na drugim brzegu Wisły, podczas gdy pozostałe jednostki były rozproszone w mieście i okolicznych wąwozach, dysponując jedynie dwoma działami.
Wojska rosyjskie atakowały od południa, podczas gdy Polacy desperacko bronili poszczególnych punktów oporu. W desperackiej próbie odwrócenia losów bitwy podpułkownik Juliusz Małachowski, wsławiony wcześniej w bitwach pod Puławami i Wronowem, poprowadził kontratak kosynierów. Niestety, natarcie załamało się po śmierci dzielnego dowódcy.
Heroiczną postawą wyróżnił się Batalion Celnych Strzelców Sandomierskich pod dowództwem Stanisława Krzesimowskiego, który bronił się w ruinach zamku kazimierskiego aż do wyczerpania amunicji. Ich opór, choć bohaterski, nie mógł zmienić ogólnej sytuacji taktycznej.
Bitwa pod Kazimierzem Dolnym – skutki
Klęska pod Kazimierzem Dolnym miała poważne konsekwencje dla polskich sił powstańczych. Korpus generała Jana Kantego Sierawskiego został rozbity, a straty polskie oszacowano na około 3000 żołnierzy. Jedynie niewielka część jednostek pod komendą Sierawskiego zdołała wycofać się w stronę Puław, a ich odwrót osłaniał 4 batalion 2 Pułku Piechoty Liniowej.
Porażka ta znacząco osłabiła potencjał militarny powstania na tym odcinku frontu. Była też kolejnym przykładem nieudolnej koordynacji działań przez naczelne dowództwo powstania, które nie zdołało skoordynować operacji na różnych frontach. Gdyby Sierawskiemu przydzielono dodatkowe siły (jak np. oddziały generała Paca), możliwe byłoby pokonanie korpusu Kreutza.
Bitwa pod Kazimierzem Dolnym stanowi przejmujący przykład zmarnowanej szansy i konsekwencji błędów taktycznych. Niewytłumaczalna zwłoka Sierawskiego z przeprawą przez Wisłę, pomimo dostępności środków i sprzyjających warunków, doprowadziła do sytuacji, w której jego korpus znalazł się w niekorzystnym położeniu taktycznym – rozdzielony rzeką i niezdolny do skoordynowanego oporu.
Jednocześnie bitwa ta ukazała heroizm polskich żołnierzy, szczególnie Batalionu Celnych Strzelców Sandomierskich i kosynierów pod dowództwem podpułkownika Małachowskiego. Ich poświęcenie, mimo że nie mogło odmienić losów bitwy, na trwałe zapisało się w historii powstania listopadowego.
Po klęsce pod Kazimierzem Dolnym i wcześniejszych niepowodzeniach pod Ostrołęką, Polacy nie byli już w stanie odzyskać początkowej przewagi. Kolejni dowódcy powstania walczyli z coraz mniejszym przekonaniem, co przyczyniło się do ostatecznego upadku tego heroicznego, lecz nieudanego zrywu niepodległościowego.
