Tego dnia 1473 roku urodził się Mikołaj Kopernik
Mikołaj Kopernik był osobą wszechstronną, zajmował się astronomią, matematyką, prawem, ekonomią, strategią wojskową, astrologią, był także lekarzem oraz tłumaczem. Autor dzieła De revolutionibus orbium coelestium przedstawiającego szczegółowo i w naukowo użytecznej formie heliocentryczną wizję Wszechświata, nazywaną przewrotem kopernikańskim. Jego zapomnianymi lecz bardzo ważnymi dziełami były traktaty o monecie. Kopernik jako jeden z pierwszych pisał o psuciu monety i miał receptę na zapobieżenie tego procederu.
Mikołaj Kopernik pochodził z rodziny o niemieckich korzeniach, ale całe życie związał z ziemiami Królestwa Polskiego. Od najmłodszych lat przejawiał wszechstronne zainteresowania, co znalazło odzwierciedlenie w jego przyszłej działalności. Był polihistorem, czyli uczonym o szerokim spektrum wiedzy, który nie ograniczał się do jednej dziedziny. Zajmował się astronomią, matematyką, ekonomią, kartografią, strategią wojskową, a także prawem, medycyną i dyplomacją.
Studiował na kilku renomowanych uczelniach Europy, m.in. w Akademii Krakowskiej, a następnie we Włoszech, gdzie zdobył tytuł doktora prawa kanonicznego. Choć nie był zawodowym lekarzem, posiadł również umiejętności medyczne i pełnił rolę osobistego lekarza biskupów warmińskich. Był także kanonikiem warmińskim, co zapewniało mu stabilizację finansową i możliwość prowadzenia badań naukowych.
Choć Kopernik posiadał rozległą wiedzę w wielu dziedzinach, to na trwałe zapisał się w historii głównie jako astronom. Jego największym osiągnięciem było opracowanie heliocentrycznego modelu Układu Słonecznego, który zakwestionował dominującą od starożytności teorię geocentryczną.
Owocem wieloletnich badań Kopernika było przełomowe dzieło De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich), w którym przedstawił on wizję Wszechświata, w której to Słońce, a nie Ziemia, znajduje się w centrum. W przeciwieństwie do antycznych poglądów Arystarcha z Samos, Kopernik oparł swój model na matematycznych obliczeniach, co zapoczątkowało rewolucję naukową, określaną mianem przewrotu kopernikańskiego.
Jego teoria stała się fundamentem nowoczesnej astronomii i miała ogromny wpływ na rozwój mechaniki klasycznej i teorii grawitacji, którą w XVII wieku sformułował Isaac Newton. Pamięć o wielkim uczonym przetrwała w nauce, a heliocentryzm często określany jest mianem kopernikanizmu. Ponadto, współczesna kosmologia posługuje się zasadą kopernikańską, zakładającą brak uprzywilejowanego miejsca dla Ziemi we Wszechświecie.
Oprócz astronomii Kopernik wnosił istotny wkład w inne dziedziny. W ekonomii sformułował ilościową teorię pieniądza, która stała się podstawą współczesnych rozważań nad inflacją i wartością waluty. Wprowadził także prawo, które zostało później rozwinięte przez Greshama i nazwane prawem Kopernika-Greshama, dotyczące obiegu pieniędzy i wypierania lepszej monety przez gorszej jakości odpowiednik.
Jako matematyk i geometra zajmował się teorią figur, a jedno z twierdzeń dotyczących geometrii płaskiej nosi jego imię, choć nie był jego pierwszym autorem. Oprócz tego był utalentowanym kartografem – stworzył mapy Warmii i Prus, co miało znaczenie strategiczne dla administracji tych terenów.
Kopernik piastował liczne urzędy: był generalnym administratorem biskupstwa warmińskiego, kanclerzem, komisarzem Warmii i posłem kapituły warmińskiej. Dbał o gospodarkę regionu i sprawy wojskowe, zwłaszcza w czasie najazdów Krzyżaków.
Imię Mikołaja Kopernika przetrwało w licznych upamiętnieniach. Był patronem wielu szkół, instytucji naukowych i badawczych, a jego nazwisko znalazło się w nazwach miejscowości, statków, pociągów i nawet pierwiastka chemicznego (Kopernik-112, Cn). Jego postać uwieczniono w literaturze, muzyce, filmie i sztuce. Do najbardziej znanych dzieł należy obraz Jana Matejki, przedstawiający uczonego pogrążonego w rozważaniach nad heliocentryzmem.
Dzięki swojemu dorobkowi Kopernik otworzył drogę do nowożytnej nauki, a badania nad jego życiem i teoriami stały się odrębną dziedziną naukową, znaną jako kopernikologia. Zmarł w maju 1543 roku we Fromborku, pozostawiając po sobie spuściznę, która na zawsze zmieniła sposób pojmowania Wszechświata.
Skąd pochodził Mikołaj Kopernik? Rodzina słynnego astronoma
Urodził się w rodzinie toruńskich mieszczan, która miała rozległe powiązania z elitą kupiecką oraz światem nauki i duchowieństwa. Jego rodzicami byli Barbara Kopernik z domu Watzenrode oraz Mikołaj Kopernik starszy, kupiec pochodzący z Krakowa.
Matka astronoma, Barbara Watzenrode (ok. 1440–po 1495), wywodziła się z zamożnej rodziny toruńskich mieszczan. Jej ojcem był Łukasz Watzenrode, ławnik toruński i przeciwnik Zakonu Krzyżackiego, który odznaczył się w bitwie pod Łasinem w 1454 roku, gdzie odniósł rany.
Był on osobą wpływową – w 1460 roku pożyczył miastu Toruń ogromną sumę 269 florenów na cele wojenne. Niestety, zmarł w 1462 roku, nie doczekawszy pokoju toruńskiego w 1466 roku, który zakończył wojnę trzynastoletnią z Krzyżakami.
Babką Mikołaja Kopernika od strony matki była Katarzyna Rusop, która zmarła w 1476 roku. Barbara miała rodzeństwo: Krystynę i Łukasza. Jej brat, Łukasz Watzenrode, zrobił zawrotną karierę duchowną, zostając biskupem warmińskim i znaczną postacią polityczną tamtych czasów. To on w przyszłości otworzył przed Mikołajem Kopernikiem drogę do nauki i duchowieństwa, finansując jego studia oraz opiekując się nim w Lidzbarku Warmińskim.
Ojciec astronoma, Mikołaj Kopernik starszy (ok. 1420–1483), pochodził z Krakowa, gdzie jego rodzina trudniła się handlem hurtowym. Przed 1458 rokiem przeniósł się do Torunia, gdzie zajmował się handlem miedzią pochodzącą ze Słowacji, transportowaną Wisłą do Gdańska, a następnie eksportowaną drogą morską. W 1461 roku udzielił pożyczki miastu Toruń na walkę z Zakonem Krzyżackim. W 1465 roku został ławnikiem toruńskim, co świadczyło o jego wysokiej pozycji społecznej. Handlował także płótnem.
Mikołaj i Barbara pobrali się około 1460 roku, a ich małżeństwo zaowocowało czworgiem dzieci: Andrzejem, Barbarą, Katarzyną oraz Mikołajem, przyszłym astronomem. Rodzina mieszkała przy ulicy Świętej Anny (dziś ul. Kopernika) w Toruniu, w kamienicy, która do dziś jest zachowana jako muzeum.
Łukasz Watzenrode – mecenas Kopernika
Brat Barbary, Łukasz Watzenrode (1447–1512), miał ogromny wpływ na przyszłość Mikołaja. Był człowiekiem wykształconym – studiował na Akademii Krakowskiej od 1463 roku, a następnie w Kolonii, gdzie uzyskał tytuł magistra sztuk wyzwolonych. W 1473 roku, gdy urodził się Mikołaj Kopernik, Łukasz zdobył doktorat z prawa kanonicznego na Uniwersytecie w Bolonii. To właśnie tą drogą podążył później Mikołaj Kopernik, studiując w Krakowie, Bolonii i ostatecznie zdobywając doktorat w Ferrarze w 1503 roku.
Watzenrode był człowiekiem ambitnym i politycznie wpływowym. W 1489 roku, dzięki zabiegom w Rzymie, uzyskał godność biskupa warmińskiego. Wszedł przez to w otwarty konflikt z królem Kazimierzem IV Jagiellończykiem, który próbował osadzić na tym stanowisku swojego syna. Konflikt ten doprowadził niemal do zbrojnej interwencji na Warmii.
Łukasz Watzenrode przez całe życie dbał o rodzinę. W 1512 roku, wracając z zaślubin króla Zygmunta I Starego, zatruł się nieświeżymi rybami i zmarł w Toruniu. Pochowano go w katedrze we Fromborku, jednak jego dokładne miejsce spoczynku pozostaje nieznane.
Rodzeństwo Mikołaja Kopernika
Andrzej Kopernik (ok. 1465–1518), brat astronoma, studiował na Akademii Krakowskiej i w Bolonii. Był kanonikiem fromborskim, jednak większość życia spędził w Rzymie. W 1514 roku brał udział w negocjacjach dotyczących wyboru biskupa warmińskiego. Zmarł w Rzymie na trąd, chorobę, którą najprawdopodobniej przywlókł z Włoch.
Siostra Mikołaja, Barbara Kopernik, wstąpiła do zakonu cysterek w Chełmnie, gdzie zmarła po 1517 roku. Katarzyna Kopernik wyszła za Bartłomieja Gertnera, kupca z Krakowa, dając początek kolejnym pokoleniom rodziny Koperników. Miała pięcioro dzieci: Katarzynę, Krystynę, Reginę, Jerzego i Albrechta.
Młodość i pierwsze lata edukacji Mikołaja
W roku 1480 rodzina Koperników przeniosła się z domu przy ulicy św. Anny do kamienicy przy Rynku Staromiejskim 36 w Toruniu, znanej jako Kamienica Pod Lwem lub Kamienica Lazurowa. Choć nie ma jednoznacznych dowodów, to właśnie ten budynek mógł być miejscem narodzin przyszłego astronoma, ponieważ już wcześniej należał do jego rodziny. Mikołaj Kopernik od najmłodszych lat posługiwał się językiem polskim, niemieckim oraz łaciną, co świadczy o jego wszechstronnym wykształceniu i umiejętnościach lingwistycznych.
Pierwsze nauki Kopernik najprawdopodobniej pobierał w szkole parafialnej przy kościele św. Janów w Toruniu. Istnieje też teoria, że uczył się we Włocławku, gdzie jego nauczycielem mógł być Mikołaj Wodka z Kwidzyna – kanonik i doktor medycyny, zajmujący się także astronomią oraz astrologią. Niektórzy badacze wskazują również, że Kopernik uczęszczał do szkoły Braci Wspólnego Życia w Chełmnie, jednak ta hipoteza jest szeroko kwestionowana.
Mikołaj Kopernik i studia w Akademii Krakowskiej
Dzięki protekcji swojego wuja, Łukasza Watzenrodego, Mikołaj Kopernik wraz z bratem Andrzejem w roku 1491 rozpoczęli studia w Akademii Krakowskiej. W tamtym czasie krakowska uczelnia była jednym z najważniejszych europejskich ośrodków nauk matematyczno-astronomicznych.
Wykładali tam wybitni uczeni, m.in. Marcin Król z Przemyśla, Marcin Bylica z Olkusza, Maciej z Miechowa, Jan z Głogowa czy Wawrzyniec Korwin. Szczególny wpływ na Kopernika wywarł Wojciech z Brudzewa, który prowadził prywatne wykłady poza murami uczelni.
Na studiach Kopernik zaprzyjaźnił się z wybitnymi postaciami, takimi jak Paweł z Krosna, Piotr Tomicki oraz Bernard Wapowski z Radochoniec, z którym pozostawał w bliskich relacjach do końca życia. Choć ukończył studia w 1495 roku, nie uzyskał żadnego tytułu naukowego. Decyzja ta była celowa – posiadanie dyplomu mogłoby utrudnić mu dalszą edukację we Włoszech, dokąd planował wyjechać z bratem, korzystając ze wsparcia finansowego Łukasza Watzenrodego.
Kanonikat i studia prawnicze w Bolonii
W czasie studiów w Krakowie Kopernik prawdopodobnie otrzymał tzw. niższe święcenia, co umożliwiło mu objęcie godności kanonika warmińskiego w 1495 roku. Wbrew powszechnemu przekonaniu nie był on jednak wyświęcony na kapłana – błędna interpretacja źródłowych dokumentów doprowadziła do nieporozumienia w tej kwestii.
Dzięki staraniom wuja Łukasza, Kopernik w 1496 roku rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie w Bolonii, wpisując się do albumu nacji niemieckiej bolońskiego Uniwersytetu Jurystów. Należenie do tej nacji nie oznaczało jednak przynależności narodowej – zrzeszała ona również Polaków, Czechów i Węgrów.
Podczas pobytu w Bolonii Kopernik zaprzyjaźnił się m.in. z przyszłym poetą Ermico Caiado i kanonikiem Erhardem Truchsess’em. Wykładami z prawa zajmowali się wybitni uczeni, tacy jak Alessandro Achillini, Antonio Urceo czy Antonio Burgos, jednak sam Kopernik bardziej interesował się astronomią i filozofią. Największy wpływ na jego rozwój naukowy miał Dominik Maria Novara, pod którego opieką przeprowadzał pierwsze obserwacje nieba.
W 1500 roku, podczas pobytu w Rzymie, Kopernik wygłosił kilka wykładów oraz przeprowadził obserwacje zaćmienia Księżyca, które miało miejsce w nocy z 5 na 6 listopada.
Studia medyczne w Padwie i doktorat w Ferrarze
Po krótkim powrocie na Warmię, 28 sierpnia 1501 roku, Kopernik uzyskał zgodę kapituły warmińskiej na kontynuowanie nauki. Udał się do Padwy, gdzie rozpoczął studia medyczne i kontynuował naukę prawa. Istnieje spór, czy jego studia medyczne zaczęły się jeszcze w Bolonii, czy dopiero w Padwie, ale powszechnie przyjmuje się, że Kopernik spędził tam dwa lata.
W Padwie wykładali wybitni profesorowie, m.in. Andrea Alpago, Gabriele Zerbi, Giovanni d’Aquila oraz Pietro Trapolin. Choć epitafium na jego grobie we Fromborku sugeruje, że uzyskał doktorat z medycyny, w rzeczywistości zdobył jedynie licencjat, który pozwalał mu na prowadzenie praktyki lekarskiej.
Oprócz studiów medycznych, Kopernik kształcił się również w filologii greckiej pod okiem Niccolò Leonico Tomeo. To właśnie wtedy rozpoczął tłumaczenie dzieła Teofilakta Symokatty z greki na łacinę.
W 1503 roku zakończył swoje studia, a 31 maja 1503 roku w Uniwersytecie w Ferrarze uzyskał doktorat z prawa kanonicznego. Niedługo potem objął stanowisko scholastyka wrocławskiej kolegiaty św. Krzyża.
Lidzbark Warmiński i służba u biskupa
Pod koniec 1503 roku Mikołaj Kopernik powrócił do Polski i przez kilka kolejnych lat towarzyszył swojemu wpływowemu wujowi, biskupowi warmińskiemu Łukaszowi Watzenrode. Jednak dopiero w 1507 roku astronom został na stałe skierowany do Lidzbarka Warmińskiego, gdzie miał wspierać wuja w zarządzaniu diecezją i prowadzeniu spraw administracyjnych.
Kopernik aktywnie uczestniczył w życiu politycznym regionu. Brał udział w zjazdach stanów Prus Królewskich, a także prawdopodobnie był obecny na koronacji Zygmunta I Starego w katedrze wawelskiej 7 stycznia 1507 roku.
2 lata później wziął udział w sejmie krakowskim. Ponieważ pełnił kluczowe funkcje w administracji i dyplomacji, miał niewiele czasu na swoje pasje naukowe. Mimo to w Lidzbarku poświęcał się lekturze, korzystając z bogato wyposażonej biblioteki. W tym okresie ukończył tłumaczenie „Listów Symokatty” oraz sporządził mapy Prus i Warmii.
Biskup Watzenrode prawdopodobnie chciał, by jego siostrzeniec objął po nim biskupstwo. Jednak los pokrzyżował te plany – Andrzej Kopernik, brat Mikołaja, zachorował na trąd i musiał wyjechać do Włoch na leczenie.
W tej sytuacji Watzenrode rozważał przygotowanie Mikołaja do święceń kapłańskich, jednak astronom odmówił, wybierając drogę naukową. Decyzja ta mogła doprowadzić do konfliktu między nim a wujem. W efekcie, w 1510 roku, Kopernik opuścił Lidzbark Warmiński i przeniósł się do Fromborka, gdzie od 8 listopada 1510 do 8 listopada 1513 roku pełnił funkcję kanclerza kapituły warmińskiej.
Negocjacje polityczne i rola w kapitule
5 kwietnia 1512 roku Kopernik uczestniczył w wyborze nowego biskupa warmińskiego – Fabiana Luzjańskiego. Wybór ten nie spodobał się królowi Zygmuntowi I Staremu, który rozpoczął negocjacje z kapitułą warmińską.
Ostatecznie ustalono, że po śmierci Luzjańskiego kapituła przedłoży monarsze listę czterech kandydatów na przyszłego biskupa. 7 grudnia 1512 roku Kopernik, wraz z siedmioma innymi kanonikami, podpisał układ w Piotrkowie, który gwarantował kapitule prawo wyboru biskupa spośród wskazanych kandydatów pochodzących z Prus.
Nie wszyscy w kapitule zgadzali się z królewską ingerencją. Wśród opozycjonistów znalazł się także Andrzej Kopernik, który po powrocie do kraju w 1512 roku starał się odzyskać kanonię, jednak bez powodzenia. Rok później Mikołaj zrzekł się funkcji kanclerza.
Mikołaj Kopernik, administrator dóbr kapitulnych w Olsztynie
W 1516 roku Kopernik został administratorem dóbr kapituły warmińskiej, rezydując na zamku w Olsztynie. Przez kolejne lata zarządzał folwarkami kapitulnymi i przeprowadził szeroko zakrojoną akcję kolonizacyjną, rejestrując osiedlanie się nowych mieszkańców w dokumencie „Locationes mansorum desertorum”.
W tym czasie wybuchła wojna polsko-krzyżacka (1519–1521). 4 stycznia 1520 roku Kopernik został wysłany na negocjacje z wielkim mistrzem krzyżackim Albrechtem Hohenzollernem, jednak rozmowy zakończyły się fiaskiem. Niedługo potem, 21 stycznia, Krzyżacy napadli i spalili Frombork, co zmusiło kapitułę warmińską do ewakuacji. Kopernik pozostał jednak na miejscu, organizując obronę zamku w Olsztynie.
Chociaż w późniejszych latach przypisywano mu rolę dowódcy obrony twierdzy, faktyczne przywództwo sprawował Paweł Dołuski. Mimo to Kopernik wykazał się zdolnościami administracyjnymi, zwracając się do króla o wsparcie wojskowe.
W listopadzie 1520 roku Zygmunt Stary wysłał stu zbrojnych pod dowództwem Henryka Peryka z Janowic, co umożliwiło skuteczną obronę miasta. W wyniku działań wojennych Albrecht Hohenzollern został zmuszony do zawarcia czteroletniego rozejmu (5 kwietnia 1521 roku).
W tym samym roku Kopernik zakończył zarządzanie dobrami kapitulnymi i objął stanowisko komisarza Warmii.
Mikołaj Kopernik wraca do Fromborka. Praca naukowa
Po latach służby administracyjnej Kopernik mógł wreszcie oddać się swoim badaniom. Zamieszkał we Fromborku, gdzie prowadził obserwacje astronomiczne i kontynuował prace nad swoją teorią heliocentryczną. Żył skromnie, poniżej standardu innych kanoników, co odróżniało go od bogatszych duchownych.
W 1539 roku do Fromborka przybył młody matematyk Jerzy Retyk, który przez dwa lata studiował u Kopernika. Jego entuzjazm dla idei heliocentrycznej przyczynił się do pierwszej publikacji dotyczącej tej teorii – „Narratio prima”, wydanej w 1540 roku w Gdańsku. Rok później opublikowano drugie wydanie w Bazylei.
W 1542 roku Kopernik wysłał swoje największe dzieło – De revolutionibus orbium coelestium – do druku w Norymberdze. Było to zwieńczenie jego długoletnich badań i przełom w dziejach nauki, choć sam astronom nie doczekał się publikacji dzieła za życia.
Jak zmarł Mikołaj Kopernik?
W grudniu 1542 roku Mikołaj Kopernik doznał udaru mózgu, który odebrał mu mowę i sparaliżował prawą stronę ciała. Nad chorym czuwało dwóch wiernych towarzyszy: Fabian Emmerich oraz Jerzy Donner. Gdy Kopernik walczył z chorobą, 21 marca 1543 roku wydano jego przełomowe dzieło De revolutionibus orbium coelestium, które – według legendy – dotarło do niego w dniu jego śmierci.
Astronom odszedł prawdopodobnie między 7 a 21 maja 1543 roku we Fromborku, choć niektóre źródła podają datę 24 maja. Po jego śmierci posiadane przez niego dobra przejęli: Michał Loitz, który objął kanonię, Achacy von Trenck, który otrzymał wieżę, oraz Leonard Niederhoff, który stał się właścicielem jego alodium.
Mikołaj Kopernik – dziedzictwo naukowe i losy księgozbioru
Jednym z najcenniejszych skarbów pozostawionych przez Kopernika był jego bogaty księgozbiór, który w testamencie przekazał diecezji warmińskiej. Przechowywane we Fromborku woluminy podzieliły los wielu cennych zbiorów – w 1626 roku podczas najazdu Szwedów biblioteka przy katedrze została splądrowana. Na rozkaz Gustawa II Adolfa książki przewieziono do Uniwersytetu w Uppsali, gdzie znalazły się wśród najcenniejszych światowych zbiorów kopernikańskich.
Według szwedzkiego raportu Bibliotheca Copernicana z 1914 roku wśród 46 woluminów zawierających odręczne notatki Kopernika:
- 39 znajduje się w bibliotece Uniwersytetu w Uppsali,
- 2 w bibliotece Obserwatorium Astronomicznego w Uppsali,
- 1 w Bibliotece Narodowej Szwecji.
Losy tych ksiąg stały się przedmiotem polsko-szwedzkich projektów naukowych, które próbują ustalić możliwości ich zwrotu lub udostępnienia polskim badaczom.
Mikołaj Kopernik – życie prywatne i kontrowersje
Życie osobiste Kopernika budziło emocje jeszcze za jego czasów. Wśród kontrowersji najwięcej uwagi przyciągała jego relacja z gospodynią Anną Schilling, którą współcześni mu podejrzewali o bycie jego konkubiną.
W 1538 roku biskup warmiński Jan Dantyszek nakazał kanonikowi fromborskiemu Feliksowi Reichowi, by ten publicznie potępił Kopernika za jego rzekomy związek. Jednak Reich, będący bliskim przyjacielem astronoma, nie chciał działać przeciwko niemu, twierdząc, że nie dostrzegł u niego niewłaściwego postępowania.
Dantyszek kilkukrotnie wzywał Kopernika do zerwania tej relacji, a astronom tłumaczył zwłokę trudnościami w znalezieniu dla kobiety nowego lokum. Ostatecznie, w styczniu 1539 roku, Anna Schilling opuściła Frombork i przeniosła się do Gdańska.
Czy Mikołaj Kopernik był Polakiem?
Narodowość Kopernika była i pozostaje przedmiotem sporu między Polakami a Niemcami. W czasach, w których żył, przynależność narodowa opierała się głównie na zamieszkiwaniu danego terytorium oraz lojalności wobec władcy, a kwestie językowe i religijne nie miały jeszcze takiego znaczenia.
Kopernik w swoim dziele De revolutionibus orbium coelestium określił Toruń jako swoje rodzinne miasto. Przez całe życie dochowywał wierności Jagiellonom – w 1520 roku wysłał list do króla Zygmunta I Starego, w którym oferował swoją służbę, lecz list ten nigdy nie dotarł do adresata, ponieważ przechwycili go Krzyżacy.
Problem narodowości Kopernika pojawił się dopiero w XVIII wieku, gdy błędnie utożsamiano Prusy Królewskie z Prusami Książęcymi. Po rozbiorach Polski niemieccy intelektualiści zaczęli podkreślać niemieckie korzenie astronoma, aby usprawiedliwić politykę zaborczą.
W XIX wieku Johann Gottfried Herder sugerował, że Kopernik wywodził się z kultury niemieckiej. Niemieccy historycy wielokrotnie podważali polskie pochodzenie Kopernika, co kontynuowano również po II wojnie światowej w Republice Federalnej Niemiec.
Argumenty obu stron
Polscy biografowie wskazywali na polskość Kopernika poprzez jego nazwisko, udział w wojnie z Krzyżakami (1519–1521) oraz trzy pokolenia przodków związanych z Krakowem. Przez lata dominował pogląd, że nazwisko Kopernik pochodzi od wsi Koperniki na Śląsku, jednak w XIX wieku niemiecki historyk Leopold Prowe zasugerował, że wywodzi się ono od łacińskiego cuprum (miedź) lub niemieckiego Kupfer.
Niemieccy badacze powoływali się na jego przynależność do związku studentów niemieckich na Uniwersytecie w Bolonii oraz fakt, że wiele listów pisał po niemiecku. Polscy historycy odpowiadali, że językiem urzędowym w Rzeczypospolitej była łacina, dlatego nie zachowały się dokumenty w języku polskim. Zdaniem Mariana Biskupa i Janusza Małłka, Kopernik znał język polski, ale nie pozostawił po sobie polskojęzycznych pism.
Mikołaj Kopernik – pomniki i upamiętnienie
Pierwsze próby uczczenia Kopernika miały miejsce już w 1766 roku, gdy Józef Aleksander Jabłonowski sfinansował wykonanie jego popiersia. Rzeźba miała stanąć na Rynku Staromiejskim w Toruniu, lecz ostatecznie umieszczono ją w kościele św. Janów.
W 1830 roku z inicjatywy Stanisława Staszica w Warszawie wzniesiono pomnik Kopernika z inskrypcją podkreślającą jego polskie pochodzenie. W 1853 roku w Toruń wzbogacił się o kolejny pomnik, autorstwa Christiana Friedricha Tiecka. Pomnik ten powstał z inicjatywy niemieckiego Copernicus Denkmalverein, które po 1854 roku przekształciło się w towarzystwo naukowe Coppernicus-Verein für Wissenschaft und Kunst.
W 1873 roku w Toruniu zorganizowano dwie osobne uroczystości 400. rocznicy urodzin Kopernika – niemieckie, pod przewodnictwem Leopolda Prowe, oraz polskie, przygotowane przez ks. Ignacego Polkowskiego. Było to jedno z pierwszych wydarzeń, które podkreśliło narodową rywalizację o dziedzictwo astronoma.
Losy szczątków Mikołaja Kopernika
Od wieków domniemanym miejscem pochówku Mikołaja Kopernika była katedra we Fromborku. Już w 1580 roku biskup Marcin Kromer ufundował tam epitafium astronoma, umieszczając je na południowej ścianie katedry, nieopodal grobu św. Bartłomieja.
Wkrótce jednak teoria ta została zakwestionowana przez Melchiora Pyrnesiusa, który dwa lata później ufundował inne epitafium Kopernika w toruńskim kościele św. Janów. W XVIII wieku epitafium Kromera zostało zniszczone i zastąpione nowym.
Wielokrotnie podejmowano próby odnalezienia grobu astronoma, szczególnie we Fromborku. Pierwsze poważne poszukiwania przeprowadziło Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk w 1802 roku, kolejne odbyły się w 1909 oraz 1939 roku.
W czasie II wojny światowej badaniami zajęli się Niemcy, dochodząc do wniosku, że grób Kopernika musi znajdować się w pobliżu ołtarza św. Wacława (znanego później jako ołtarz św. Krzyża). Mimo tych wysiłków, żadna z tych prób nie zakończyła się sukcesem.
Odkrycie szczątków Kopernika
W 2004 roku nowa fala badań ruszyła z inicjatywy zespołu prof. Jerzego Gąssowskiego z Instytutu Antropologii i Archeologii Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku. Kluczową rolę w tej ekspedycji odegrała teoria historyka dr. Jerzego Sikorskiego, który skorygował ustalenia niemieckiego badacza Leopolda Prowego.
Według Prowego, Kopernik spoczywał pod ołtarzem w nawie południowej przy drugim filarze od głównego wejścia. Sikorski zauważył jednak, że Prowy błędnie policzył ołtarze – należało liczyć je od strony prezbiterium.
W wyniku wykopalisk w 2004 roku odkryto kilka grobów, lecz żaden nie należał do Kopernika. Przełom nastąpił w 2005 roku, gdy pod wskazanym ołtarzem odnaleziono szkielet mężczyzny w wieku 60–70 lat, co odpowiadało wiekowi Kopernika w chwili śmierci.
Potwierdzenie tożsamości
Odnalezienie szczątków Kopernika potwierdzono dzięki nowoczesnym metodom badawczym. Kluczowym dowodem była rekonstrukcja twarzy na podstawie czaszki. Podjął się jej Dariusz Zajdel, ekspert Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Policji w Warszawie. Wyniki analizy wykazały uderzające podobieństwo do znanych portretów astronoma.
Ostatecznie, w 2008 roku, autentyczność szczątków potwierdziły badania DNA. Materiał genetyczny pobrany z odnalezionych kości porównano z DNA znalezionym w księdze Stöfflera, należącej do Kopernika, a po potopie szwedzkim przechowywanej w muzeum w Uppsali. W kilku odnalezionych w niej włosach wykryto identyczne DNA, co rozstrzygnęło kwestię pochodzenia szczątków.
Ponowny pochówek Kopernika
W 537. rocznicę urodzin Kopernika, 19 lutego 2010 roku, Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC) uczciła astronoma, nadając pierwiastkowi 112 nazwę copernicium. Tego samego dnia w toruńskiej bazylice św. Janów odprawiono uroczystą mszę, podczas której wystawiono sarkofag ze szczątkami astronoma.
Następnie sarkofag przewieziono do Olsztyna, gdzie do 16 marca można było go oglądać w bazylice konkatedralnej św. Jakuba. Kolejnym przystankiem był Zamek Kapituły Warmińskiej, gdzie trumna znajdowała się do 21 maja. Tego dnia, w uroczystym kondukcie, przewieziono ją do Fromborka, odwiedzając po drodze miasta związane z życiem astronoma – Dobre Miasto, Lidzbark Warmiński, Ornetę, Pieniężno i Braniewo.
Dnia 22 maja 2010 roku odbyła się ostateczna ceremonia pogrzebowa. Kopernika ponownie pochowano w katedrze we Fromborku, tym razem w miejscu, które z tak wielkim trudem udało się odnaleźć.
Kopernik pozostawił po sobie bogaty dorobek naukowy, obejmujący astronomię, ekonomię i medycynę. Jego najsłynniejsze dzieło, De revolutionibus orbium coelestium z 1543 roku, na zawsze zmieniło postrzeganie Wszechświata, rozpoczynając naukową rewolucję heliocentryczną. Choć współcześni mu uczeni i duchowni często podchodzili do jego teorii z rezerwą, to z czasem idee Kopernika znalazły zwolenników wśród najwybitniejszych umysłów epoki, takich jak Johannes Kepler czy Giordano Bruno.
Dziś Kopernik jest symbolem naukowego postępu i odwagi w przełamywaniu utartych schematów myślowych. Jego odkrycia do dziś pozostają fundamentem współczesnej astronomii, a pamięć o nim jest wiecznie żywa w nauce i kulturze.
