Tego dnia 1383 roku w Lizbonie zmarł Ferdynand I Burgundzki, ostatni król z portugalskiej linii burgundzkiej
Po latach niestabilnych rządów Ferdynand I Burgundzki zostawił Portugalię bez następcy i w stanie politycznego kryzysu. Jego śmierć zakończyła panowanie dynastii burgundzkiej i zapoczątkowała walkę o władzę między zwolennikami Kastylii a rodzimą elitą.
Ferdynand I Burgundzki znany był w Portugalii jako O Formoso („Przystojny”) lub – mniej pochlebnie – O Inconstante („Nieustępliwy” lub „Niestały”). Rządził Portugalią od 1367 roku aż do swojej śmierci, a jego panowanie zakończyło ponad 270-letnią epokę dynastii burgundzkiej w tym kraju. Krótko tytułował się również królem Galicji (1369–1373), co doprowadziło do konfliktu z Kastylią. Brak męskiego potomka po jego śmierci wywołał kryzys sukcesyjny w latach 1383–1385, znany jako portugalski interregnum.
Geneaologia Ferdynanda I Burgundzkiego
Ferdynand przyszedł na świat w Coimbrze, jako najstarszy żyjący syn króla Piotra I Sprawiedliwego i Konstancji Manueli, księżniczki kastylijskiej. Już po śmierci ojca w 1367 roku został królem Portugalii, lecz jego ambicje wykraczały poza granice królestwa.
Po śmierci króla Piotra I Kastylijskiego w 1369 roku, Ferdynand – jako prawnuk króla Sancha IV Kastylii przez swoją babkę Beatrycze – wysunął roszczenia do tronu Kastylii. Nie był w tym jednak jedyny. Pretensje do korony zgłosili również:
- Piotr IV Aragoński,
- Karol II Nawarski,
- oraz Jan z Gandawy, książę Lancasteru, mąż Konstancji, najstarszej córki zmarłego Piotra Kastylijskiego.
Tymczasem tron kastylijski znajdował się w rękach Henryka II Trastamary, nieślubnego brata Piotra Kastylijskiego, który zdobył władzę po krwawej wojnie domowej (1366–1369).
Po kilku bezowocnych kampaniach obie strony zgodziły się na mediację papieża Grzegorza XI, który zaproponował kompromis. Traktat z 1371 roku przewidywał m.in. małżeństwo Ferdynanda z Leonorą Kastylijską, córką Henryka II. Jednak portugalski monarcha pokrzyżował te plany, wdając się w namiętny romans z Leonorą Teles de Meneses, żoną jednego ze swoich dworzan.
Małżeństwo z Leonorą Teles i bunt w Portugalii
Zakochany Ferdynand doprowadził do unieważnienia małżeństwa Leonory i poślubił ją wbrew woli arystokracji. Decyzja ta wywołała w Portugalii burzliwy bunt szlachty i mieszczan, oburzonych królewskim skandalem. Mimo wewnętrznych napięć, wojna z Kastylią nie wybuchła od razu – choć pokój był jedynie pozorny.
Wkrótce król wszedł w tajne układy z Janem z Gandawy, bratem Edwarda, Czarnego Księcia, dążąc do obalenia Henryka II. Zawarty sojusz angielsko-portugalski miał przywrócić w Kastylii władzę potomkom Piotra I, lecz zakończył się niepowodzeniem. Pokój z 1373 roku, podpisany w Santarém, zmusił Ferdynanda do zerwania sojuszu i wygnania swoich galicyjskich stronników.
Ferdynand I Burgundzki i jego polityka zagraniczna
Po śmierci Henryka II w 1379 roku sytuacja ponownie się skomplikowała. Książę Lancasteru ponowił swoje roszczenia do tronu Kastylii i znów znalazł w Portugalii sojusznika. W 1381 roku wybuchł kolejny konflikt na pograniczu portugalsko-kastylijskim. Angielski korpus ekspedycyjny dowodzony przez Edmunda Langley’a był jednak źle wyposażony i finansowany, co przesądziło o jego fiasku.
Ferdynand, rozczarowany aliansem, podpisał pokój w Badajoz (1382). Rok później zawarto traktat w Salvaterra de Magos (1383), który miał przypieczętować polityczne zbliżenie między Kastylią a Portugalią poprzez małżeństwo jego córki Beatrycze z królem Janem I Kastylijskim. Układ przewidywał, że po śmierci Ferdynanda obydwa królestwa połączą się w jedną monarchię.
Śmierć Ferdynanda I Burgundzkiego i kryzys 1383–1385
22 października 1383 roku Ferdynand zmarł w Lizbonie, prawdopodobnie otruty. Jego śmierć oznaczała koniec męskiej linii rodu burgundzkiego, który panował w Portugalii od czasów hrabiego Henryka Burgundzkiego (ok. 1112). Traktat z Salvattery nie został zrealizowany – portugalskie elity nie chciały podporządkować się królowi Kastylii.
Na scenę wkroczył Jan, wielki mistrz zakonu Aviz, nieślubny brat zmarłego króla, który ogłosił swoje prawa do tronu. W kraju wybuchła wojna domowa, znana jako kryzys 1383–1385, zakończona zwycięstwem Jana w bitwie pod Aljubarrota i utworzeniem nowej dynastii – domu Aviz. Był to moment narodzin niezależnej portugalskiej tożsamości politycznej, trwale oddzielonej od Kastylii.
Ciało Ferdynanda pierwotnie spoczywało w Santarém, lecz jego szczątki zaginęły w czasie inwazji na Portugalię. Dziś w Museu Arqueológico do Carmo w Lizbonie można oglądać jego ozdobny sarkofag, uznawany za jedno z najwspanialszych dzieł późnogotyckiej rzeźby portugalskiej.
Panowanie Ferdynanda bywa oceniane ambiwalentnie: z jednej strony dążył do ekspansji i niezależności, z drugiej – jego impulsywność i polityczne błędy doprowadziły kraj na skraj anarchii. Jego śmierć jednak otworzyła drogę do powstania nowej, silnej dynastii i narodowej świadomości Portugalczyków.
Rodzina i potomkowie Ferdynanda I Burgundzkiego
Król ożenił się z Leonorą Teles de Meneses, wcześniej żoną João Lourenço da Cunha, pana Pombeiro. Ich jedynym prawowitym dzieckiem była Beatrycze Portugalska, przyszła żona Jana I Kastylijskiego. Król miał także nieślubną córkę Izabelę, której matka pozostaje nieznana. Według niektórych źródeł mogła nią być jego przyrodnia siostra, Beatrycze, hrabina Alburquerque – choć jest to raczej plotka dworska niż fakt historyczny.
Dziedzictwo Ferdynanda to paradoks – monarcha, którego błędy doprowadziły do wojny domowej, nieświadomie przyczynił się do powstania dynastii Aviz, która uczyniła Portugalię potęgą morską w XV wieku.
Jego panowanie stanowi zatem pomost między średniowieczną feudalną Portugalią a wczesnonowożytnym królestwem, które już wkrótce miało rozpocząć wielkie odkrycia geograficzne i globalną ekspansję.
