Tego dnia 1906 roku w Dreźnie urodziła się Ilse Koch, z domu Köhler. niemiecka nadzorczyni SS (SS-Aufseherin) w niemieckich obozach koncentracyjnych, od 1936 żona Karla Otto Kocha, komendanta obozu w Buchenwaldzie, zbrodniarka wojenna, w powojennych Niemczech zwana „Komandorową z Buchenwaldu”
Historia Ilse Koch budzi do dziś skrajne emocje. Kobieta, nazywana przez więźniów Wiedźmą z Buchenwaldu, a przez opinię publiczną Komandorową z Buchenwaldu, stała się symbolem kobiecego okrucieństwa w systemie obozów koncentracyjnych. Choć najbardziej makabryczne zarzuty dotyczące wyrobów z ludzkiej skóry nie znalazły potwierdzenia w sądach, jej procesy, medialne relacje i świadectwa ocalałych utrwaliły obraz jednej z najsłynniejszych zbrodniarek wojennych XX wieku.
22 września 1906 roku w Dreźnie urodziła się Ilse Koch, z domu Köhler – jedna z najbardziej ponurych postaci związanych z systemem obozów koncentracyjnych III Rzeszy. W powojennych Niemczech znano ją pod przydomkiem Kommandantin von Buchenwald – „Komandorowa z Buchenwaldu”. Była żoną Karla Otto Kocha, komendanta obozu w Buchenwaldzie, a jej nazwisko trwale zapisało się w historii jako symbol okrucieństwa i zepsucia.
Choć Ilse Koch nigdy nie pełniła formalnej funkcji w strukturach państwa nazistowskiego, w świadomości społecznej urastała do jednej z najbardziej rozpoznawalnych zbrodniarek wojennych. Jej proces przed amerykańskim trybunałem wojskowym w Dachau w 1947 roku odbił się szerokim echem na całym świecie. Oskarżano ją m.in. o wybieranie więźniów z tatuażami, których skórę rzekomo przeznaczano na wytwarzanie lamp i innych przedmiotów. Relacje ocalałych oraz doniesienia medialne stworzyły obraz „morderczyni z obozu koncentracyjnego”, choć część zarzutów nie została ostatecznie udowodniona.
Wczesne życie Ilse Koch
Ilse Koch, z domu Margarete Ilse Köhler, dorastała w protestanckiej, drobnomieszczańskiej rodzinie. Jej rodzicami byli Max i Anna Köhler (z domu Kubisch). Wychowywała się wraz z dwoma braćmi. Ukończyła obowiązkową szkołę podstawową i niższą szkołę średnią w Niemczech, a następnie uczęszczała do szkoły zawodowej, gdzie zdobyła umiejętności sekretarskie. Pracowała później w kilku lokalnych firmach jako stenotypistka i sekretarka.
Warto pamiętać, że lata jej młodości przypadły na trudny okres Republiki Weimarskiej – kraj wciąż zmagał się z konsekwencjami przegranej I wojny światowej, inflacją i niestabilnością polityczną. W 1932 roku Ilse wstąpiła do Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP). Właśnie wtedy zaczęła obracać się w środowisku lokalnego oddziału SS w Dreźnie, gdzie poznała swojego przyszłego męża – Karla Otto Kocha.
Małżeństwo i życie w Buchenwaldzie
W 1936 roku Ilse Koch zamieszkała w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen pod Berlinem, gdzie jej narzeczony był komendantem. Para musiała otrzymać zgodę z Urząd Rasy i Osadnictwa SS (Rasse- und Siedlungshauptamt) na zawarcie małżeństwa, udowadniając swoje „aryjskie pochodzenie”. Ślub odbył się w 1937 roku na terenie obozu.
Po kilku miesiącach Karl Otto Koch objął stanowisko komendanta nowo utworzonego obozu koncentracyjnego Buchenwald w Turyngii. Ilse i Karl zamieszkali w luksusowej, trzypiętrowej willi znajdującej się bezpośrednio na terenie obozu. Ich dzieci – Artwin, Gisela i Gudrun – przyszły na świat w latach 1937–1940, także na terenie Buchenwaldu.
Willa rodziny Kochów była miejscem regularnych wizyt wysokich oficerów SS, w tym Theodora Eickego, Richarda Glücksa, a nawet samego Heinricha Himmlera. To otoczenie umacniało pozycję Ilse w strukturach nazistowskich i nadawało jej aurę kobiety posiadającej nieformalną władzę w obozie.
Ilse Koch – oskarżenia, mity i dowody
Po wojnie Ilse Koch została oskarżona o szereg czynów popełnionych wobec więźniów Buchenwaldu, w tym:
- wykorzystywanie niewolniczej pracy więźniów do celów prywatnych,
- wielokrotne napaści na więźniów,
- zgłaszanie więźniów SS celem ukarania pobiciem, co w co najmniej jednym wypadku skończyło się śmiercią,
- zlecenie budowy krytej ujeżdżalni za ponad 250 000 reichsmarek, podczas której więźniowie ginęli z wycieńczenia.
Najgłośniejsze zarzuty dotyczyły rzekomego wybierania więźniów z tatuażami do zabicia, aby ich skórę przeznaczać na lampy i oprawy ksiąg. W 16 kwietnia 1945 roku w laboratorium patologicznym Buchenwaldu sfotografowano zbiory narządów wewnętrznych, dwie ludzkie głowy oraz wypreparowane fragmenty wytatuowanej skóry (fot. Jules Rouard, ochotnik przydzielony do 1. Armii Amerykańskiej, 16ème Bataillon de Fusiliers).
Związek tych makabrycznych eksponatów bezpośrednio z Ilse pozostawał jednak niepewny. Wskazywano raczej na lekarza SS Ericha Wagnera, który pisał pracę o rzekomej zależności między przestępczością nawykową a tatuowaniem skóry.
Jednocześnie zeznania wielu świadków w powojennych procesach potwierdzały nadużycia Ilse: szerokie użycie pracy przymusowej, przemoc i donosy skutkujące karami, a w jednym wypadku śmiercią.
Śledztwo SS i proces wewnętrzny
W 1941 roku Josias von Waldeck-Pyrmont, Wyższy Dowódca SS i Policji w Weimarze, rozpoczął wewnętrzne dochodzenie w sprawie zarządzania Buchenwaldem przez Karla-Otto Kocha. Po wykryciu dowodów malwersacji i nadużyć aresztowano go 18 grudnia 1941 roku. Interwencja Heinricha Himmlera spowodowała wprawdzie zwolnienie, ale Karl został odwołany z Buchenwaldu i skierowany na stanowisko komendanta obozu Majdanek. Ilse pozostała w osiedlu SS przy Buchenwaldzie.
Po ponownym śledztwie, które prowadził sędzia SS Konrad Morgen, 24 sierpnia 1943 roku aresztowano zarówno Karla, jak i Ilse. Akt oskarżenia z 17 sierpnia 1944 roku zarzucał Karlowi m.in. sprzeniewierzenie co najmniej 200 000 RM i „umyślne zabójstwo” trzech więźniów dla zatarcia śladów przestępstw. Ilse oskarżono o „nawykowe przyjmowanie rzeczy skradzionych” i korzyści o wartości co najmniej 25 000 RM.
W procesie SS w grudniu 1944 roku Ilse uniewinniono; Karla skazano na śmierć i stracono w Buchenwaldzie na kilka dni przed wyzwoleniem obozu. Po szesnastu miesiącach w więzieniu Gestapo w Weimarze Ilse zwolniono. Zamieszkała z dwojgiem dzieci w małym mieszkaniu w Ludwigsburgu. 30 czerwca 1945 roku amerykańskie władze okupacyjne aresztowały ją po rozpoznaniu przez byłego więźnia.
Proces Ilse Koch w Dachau
W 1947 roku Ilse Koch stanęła przed U.S. Military Commission Court at Dachau wraz z 30 innymi oskarżonymi o zbrodnie w Buchenwaldzie. Oskarżycielem był ppłk William Denson. Zastosowano szeroką konstrukcję prawną „udziału we wspólnym planie popełniania zbrodni wojennych”, co nie wymagało dowodu konkretnego czynu, a jedynie współsprawstwa funkcjonowania zbrodniczego systemu obozowego.
Według oskarżyciela, nie była kobietą w zwykłym znaczeniu, lecz istotą z jakiegoś innego, udręczonego świata.
14 sierpnia 1947 roku sąd uznał wszystkich oskarżonych, w tym Ilse, za winnych. Koch otrzymała dożywocie. Uniknęła prawdopodobnego wyroku śmierci, ponieważ była w siódmym miesiącu ciąży z czwartym dzieckiem.
Ilse Koch – redukcja wyroku i skandal
Po wyroku sprawę obligatoryjnie zrewidowali prawnicy Harold Kuhn i Richard Schneider z biura Zastępcy Sędziego-Adwokata ds. Zbrodni Wojennych. Wskazali: pomimo przesadzonych doniesień prasowych, akta zawierały niewiele przekonujących dowodów przeciwko oskarżonej… W kwestii szeroko nagłaśnianych zarzutów, że rozkazywała zabijać więźniów dla ich wytatuowanej skóry, akta były szczególnie milczące. Niezależnie War Crimes Review Board doszła do zbliżonych wniosków: nie było wiarygodnego dowodu, że kazała wytwarzać przedmioty z ludzkiej skóry.
Płk J. L. Harbaugh, Sędzia-Adwokat, napisał: nie widzę niczego, na czym moglibyśmy uczciwie oprzeć utrzymanie wyroku; nie ulega wątpliwości, że była sądzona w gazetach i cierpiała z powodu swojej szczególnej pozycji jako jedyna kobieta w obozie. Zarekomendował redukcję kary do czterech lat.
8 czerwca 1948 roku wojskowy gubernator strefy amerykańskiej gen. Lucius D. Clay obniżył karę, argumentując brak przekonujących dowodów na selekcję więźniów dla pozyskiwania wytatuowanej skóry lub posiadanie przedmiotów z ludzkiej skóry. Jednocześnie podkreślił, że możliwe było osądzenie jej w RFN za czyny podlegające prawu niemieckiemu: nie żywiłem sympatii dla Ilse Koch. Była kobietą o zdeprawowanym charakterze i złej reputacji. Popełniła rzeczy naganne i karalne zapewne na gruncie prawa niemieckiego. My nie sądziliśmy jej za te rzeczy. Sądziliśmy ją jako zbrodniarkę wojenną na podstawie konkretnych zarzutów.
Ujawnienie redukcji 16 września 1948 roku wywołało oburzenie opinii publicznej w USA. Media sugerowały, że armia utraciła zdolność osądu; pojawiały się drwiny o „interesie na abażurach”. Clay po latach stwierdził w całości:
Nie było absolutnie żadnego dowodu w protokole procesu, poza tym że była raczej wstrętną osobą, który uzasadniałby wyrok śmierci. Myślę, że przyjąłem za to najwięcej krytyki ze wszystkiego, co zrobiłem w Niemczech. Jakiś reporter nazwał ją „Suką z Buchenwaldu” i napisał, że miała w domu abażury z ludzkiej skóry. To wprowadzono do sądu, gdzie absolutnie udowodniono, że abażury były z koziej skóry. Poza tym jej zbrodnie dotyczyły głównie narodu niemieckiego; nie były zbrodniami wojennymi przeciwko amerykańskim czy alianckim jeńcom […] Później sądził ją sąd niemiecki za jej czyny i skazał na dożywocie. Mieli jasną jurysdykcję. My nie mieliśmy.
Pod naciskiem opinii publicznej Senat Stanów Zjednoczonych powołał komisję śledczą pod przewodnictwem Homera S. Fergusona. Wezwano kluczowe osoby z procesu w Dachau, w tym Willama Densona, który stanowczo bronił zasadności pierwotnego wyroku. W raporcie końcowym zalecono ponowne osądzenie Ilse Koch przez sądownictwo zachodnioniemieckie. Wskazywano, że jako kobieta działająca samodzielnie miała popełniać przemoc bardziej nienaturalną i bardziej zamierzoną, a więc szczególnie ważne było, aby Ilse Koch otrzymała karę, na którą zasłużyła, bez naruszania gwarancji demokratycznego wymiaru sprawiedliwości.
Proces w Augsburgu i prawomocny wyrok
Na wniosek władz amerykańskich sądownictwo zachodnioniemieckie wszczęło sprawę przeciwko Ilse Koch za czyny wobec obywateli niemieckich, poza jurysdykcją sądu w Dachau. Po zwolnieniu z więzienia Landsberg w 1949 roku natychmiast ją ponownie aresztowano. Prokurator krajowy Bawarii Johann Ilkow oskarżył ją o:
- 25 występków polegających na podżeganiu do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu,
- wielokrotne podżeganie do ciężkiego uszkodzenia ciała „w nieustalonej liczbie przypadków”,
- 65 czynów podżegania do usiłowania zabójstwa,
- 25 czynów podżegania do zabójstwa.
Rozprawa przed Sądem Krajowym w Augsburgu rozpoczęła się 27 listopada 1950 roku i trwała siedem tygodni. Przesłuchano ok. 250 świadków (w tym 50 obrony). Ilse oświadczyła: nigdy nie widziałam w Buchenwaldzie niczego sprzecznego z humanitaryzmem… Byłam zbyt zajęta wychowywaniem dwojga moich dzieci. Jej stan psychiczny się pogorszył; dwukrotnie zasłabła na sali.
Co najmniej czterech świadków zeznawało, że widziało wybieranie wytatuowanych więźniów, którzy następnie zginęli, lub uczestniczyło w obróbce skóry dla wyrobu abażurów. Ostatecznie zarzut o przedmioty z ludzkiej skóry oddalono z powodu braku dowodu, by takie artefakty rzeczywiście powstały.
15 stycznia 1951 roku sąd ogłosił wyrok (111 stron uzasadnienia). Uznał, że wcześniejsze procesy z 1944 i 1947 roku nie tamowały postępowania (ne bis in idem), gdyż dotyczyły innych czynów i ofiar. Skazano Ilse Koch za siedem występków podżegania do ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, jeden czyn podżegania do usiłowania zabójstwa i jeden czyn podżegania do zabójstwa. Orzeczono dożywotnie pozbawienie wolności i wieczystą utratę praw publicznych.
W pisemnym uzasadnieniu podkreślono, że zbrodnie były szczególnie rażące, bo Ilse Koch świadomie stłumiła wszelkie współczucie i litość jako kobieta, dając wolną rękę pogoni za władzą i prestiżem, arogancji i egoizmowi. Wskazano też na uporczywą i nieodpowiedzialną negację oraz brak choćby najmniejszego przyznania się do winy.
Apelację oddalił 22 kwietnia 1952 roku Federalny Trybunał Sprawiedliwości. Późniejsze prośby o ułaskawienie odrzucało Bawarskie Ministerstwo Sprawiedliwości. Skargi do Międzynarodowej Komisji Praw Człowieka pozostały bez skutku.
Dzieci Ilse Koch
Ilse i Karl-Otto Koch mieli troje dzieci: Artwin (ur. 1938), Gisela (ur. 1939) i Gudrun (ur. 1940). Gudrun zmarła na zapalenie płuc w lutym 1941 roku w wieku czterech miesięcy; Artwin popełnił samobójstwo w 1964 roku; Gisela zmarła w 2021 roku.
W październiku 1947 roku, w oczekiwaniu na wykonanie kary w więzieniu Landsberg, Ilse Koch urodziła syna Uwe Köhlera; ojcem był niemiecki współwięzień, okoliczności poczęcia pozostały niejasne. Dziecko przekazano bawarskim służbom opiekuńczym. Uwe dopiero jako nastolatek poznał tożsamość matki. W 1966 roku korespondował z nią i odwiedzał ją w więzieniu.
Jak zginęła Ilse Koch?
1 września 1967 roku Ilse Koch popełniła samobójstwo, wieszając się prześcieradłem w Aichach. Cierpiała na urojenia; była przekonana, że ocaleni z obozów zamierzali ją dręczyć w celi. Zostawiła synowi Uwe list pożegnalny: nie ma innego wyjścia. Śmierć jest dla mnie wyzwoleniem.
W 1971 roku Uwe podjął próbę pośmiertnej rehabilitacji matki, przedstawiając w prasie materiały łagodzące z kancelarii jej obrońcy z 1957 roku oraz własne wrażenia z ich relacji. Działania te nie doprowadziły do zmiany społecznego obrazu Ilse Koch.
Ilse Koch – bilans faktów, osądów i legend
Wizerunek Ilse Koch kształtowały trzy równoległe porządki: fakty ustalone w procesach, legendy obozowe i medialne uproszczenia. W sferze dowodów sądowych potwierdzono przemoc wobec więźniów, nadużycia władzy i podżeganie do zbrodni, co skutkowało prawomocnym dożywociem w RFN.
Najbardziej makabryczne oskarżenia – selekcja wytatuowanych więźniów dla wyrobów z ludzkiej skóry – nie zostały dowiedzione ani w Dachau, ani w Augsburgu. Jednocześnie istnienie eksponatów z ludzkich tkanek w zapleczu medycznym Buchenwaldu oraz wstrząsające relacje ocalałych utrwaliły jej reputację jako jednej z najbardziej znanych zbrodniarek związanych z obozami koncentracyjnymi.
