Gdy 7 lipca 1572 roku zmarł król Zygmunt II August, od tego momentu każdy kolejny król Polski był wybierany w wyniku wolnej elekcji viritim. Została ona ustanowiona jeszcze przez Zygmunta Starego i była odpowiedzią na protesty szlachty, która uznała, że elekcja vivente rege Zygmunta II Augusta była ograniczeniem jej praw. Królowie, którzy byli wybierani w wyniku tych wolnych elekcji to w większości obcokrajowcy. Niektórzy z nich nauczyli się w końcu języka polskiego, inni natomiast nie zaprzątali sobie tym głowy, by uczyć się języka swoich nowych poddanych. Dziś kilka słów o dwóch takich przypadkach.
Henryk Walezy – Francuz na polskim tronie
Elekcja Henryka Walezego odbyła się 11 maja 1573 roku. Co ciekawe, kandydatura Henryka Walezego do polskiego tronu była popierana, jeszcze za życia, przez króla Zygmunta II Augusta. Syn Katarzyny Medycejskiej i Henryka II Walezjusza nie chciał przyjeżdżać do Polski, ale został do tego zmuszony przez matkę. Medyceuszka realizowała swój plan, aby wszyscy jej synowie zasiadali na jakichś tronach, a francuski był zajęty.
Henryk Walezy przybył do Polski w lutym 1574 roku i 21. dnia tego miesiąca był koronowany w katedrze wawelskiej na króla Polski przez Jakuba Uchańskiego. Od Henryka Walezego swoją nazwę wzięły Artykuły Henrykowskie, czyli zbiór praw, jakie miała polska szlachta, na przykład prawo do wybierania króla w wyniku wolnej elekcji, udział w sejmach zwoływanych co 2 lata, tolerancję religijną oraz prawo do rokoszu, czyli wypowiedzenia posłuszeństwa królowi. Zbiór tych artykułów był niezmienny i obowiązywał przez cały okres obowiązywania wolnej elekcji, czyli do końca XVIII wieku. Każdy król Polski wybrany w wyniku wolnej elekcji musiał dodatkowo jeszcze podpisać tzw. pacta conventa, które zawierały zbiór punktów, czego oczekiwano od danego króla. W odróżnieniu od Artykułów Henrykowskich, które były jednakowe dla wszystkich polskich monarchów, którzy zostali wybrani w wyniku wolnej elekcji, pacta conventa były indywidualne dla każdego króla.
Henryk Walezy miał poślubić córkę Zygmunta Starego i Bony Sforzy d’Aragony – Annę Jagiellonkę, która była od niego sporo starsza. Nie była to radosna perspektywa dla króla, który w 1574 roku miał 23 lata, a kandydatka na jego potencjalną żonę miała 51 lat. Wybawieniem z tej trudnej sytuacji była informacja, jaką Walezy otrzymał od swojej matki – Katarzyny Medycejskiej. W liście pisała, że zmarł brat Henryka Walezego, dotychczasowy król Francji, a teraz jego następcą ma zostać właśnie Walezy i dlatego musi wracać do Francji. Karol IX Walezjusz zmarł 30 maja 1574 roku, a Walezy w czerwcu 1574 roku uciekł do Francji. Przez tak krótki okres bycia w Polsce nie zdążył, a być może nawet nie zamierzał nauczyć się języka polskiego.
Kobieta znowu królem Polski
Po ucieczce Walezego ustalono, że każdy kolejny król Polski, będzie musiał uzyskać zgodę szlachty, gdyby chciał opuścić terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Walezy nigdy nie abdykował, ale mimo to wybrano królem jego niedoszłą żonę – Annę Jagiellonkę. Na jej męża wybrano dotychczasowego księcia Siedmiogrodu – Stefana Batorego, który wcześniej jeszcze był paziem królowej Izabelli Jagiellonki, rodzonej siostry Zygmunta Augusta i Anny Jagiellonki.
Stefan Batory i Anna Jagiellonka byli koronowani wspólnie, odpowiednio na króla i królową Polski, przy czym Stefan Batory został królem iure uxoris, czyli z prawa żony. Ich koronacja odbyła się 1 maja 1576 roku w katedrze wawelskiej. Stefan Batory wypełniając pacta conventa, nie tylko ożenił się z Anną Jagiellonką, ale spędził z nią kilka nocy. Najprawdopodobniej nie czerpał z tego przyjemności, ponieważ był młodszy od swojej żony o całą dekadę. Skupiał się na wyprawach wojennych i polowaniach, a być może nawet miał romans i nieślubnego syna! Jego 10-letnie rządy w Polsce są oceniane bardzo pozytywnie, ale w ciągu tej dekady, Stefan Batory nie miał czasu, żeby nauczyć się języka polskiego. Podobnie zresztą jak jego poprzednik na polskim tronie – Henryk Walezy. Król zmarł 12 grudnia 1586 roku w wieku 53 lat. Oficjalną przyczyną śmierci Batorego była niewydolność nerek, ale być może został otruty.
Zygmunt III Waza – potomstwo Jagiełły wraca na Wawel
Zygmunt III Waza wygrał wolną elekcję i został królem Polski, dzięki protekcji swojej ciotki – Anny Jagiellonki, która poparła jego kandydaturę na polskiego monarchę. Potomek Jagiełły znowu zasiadał na wawelskim tronie. Jego koronacja na króla Polski odbyła się 27 grudnia 1587 roku na Wawelu. Koronę Zygmuntowi III Wazie na skronie wkładał Stanisław Karnkowski. Mimo swoich 21 lat, Waza w chwili obejmowania polskiego tronu był już doświadczony przez życie. Urodził się w więzieniu. Zdołał pokonać swojego rywala do polskiego tronu – Maksymiliana III Habsburga, który również był wybrany na króla przez część prohabsburskiej szlachty. Jego wojska zostały pokonane pod Byczyną przez wojska Jana Zamoyskiego, a on sam dostał się do niewoli i musiał zrzec się praw do polskiej korony na rzecz Zygmunta III Wazy.
Za panowania Zygmunta III Wazy doszło do rokoszu Zebrzydowskiewgo, który to rokosz królowi udało się stłumić, a potem planował sobie postawić z tej okazji pomnik. Słynną Kolumnę Zygmunta III Wazy. Jednak wycofał się z tego pomysłu obawiając się posądzenia o dążenie do władzy absolutnej. Kolumna Zygmunta III Wazy stanęła przed Zamkiem Królewskim w Warszawie, ale już za panowania syna Zygmunta III Wazy – Władysława IV. Zygmunt III Waza był pierwszym królem Polski od czasów Zygmunta II Augusta, który umiał mówić po polsku. Za jego panowania polska szlachta skorzystała z prawa do decydowania o tym, czy król może opuszczać terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów, nie wyrażając na to zgody.
Bibliografia:
- Bogucka M., Anna Jagiellonka, Wrocław 1994.
- Grzybowski S. Henryk Walezy, Wrocław 1985.
- Rudzki E. Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
- Wisner H., Zygmunt III Waza, Wrocław 1991.
