Emigracyjna prasa oraz ośrodki wydawnicze i wydawcy (1939-1990) |Recenzja

Krzysztof Kaczmarski, Łukasz Chrobak, Emigracyjna prasa oraz ośrodki wydawnicze i wydawcy 1939-1990

Polska emigracja na Zachodzie w okresie 1939-1990 nie składała się z frustratów, w nieskończoność rozpatrujących przyczyny upadku II Rzeczypospolitej. Rozwinęła na dużą skalę działalność wydawniczą, której wkład do naszego dziedzictwa kulturowego z tego okresu jest wyjątkowo cenny.

Działalność wydawnicza polskiej emigracji w latach 1939-1990 jest naprawdę imponująca. Składają się na nią ośrodki wydawnicze i publikacje o charakterze politycznym, religijnym, wojskowym oraz kombatanckim. Ich owocem jest cała masa wyjątkowo wartościowych publikacji prasowych ze wszystkich tych dziedzin życia.

Emigracyjna publicystyka

Krzysztof  Jakub Kaczmarski (ur. 25 lipca 1965 roku w Sanoku) ukończył w 1989 roku studia historyczne na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Podjął następnie pracę jako nauczyciel historii w I Liceum Ogólnokształcącym im. Komisji Edukacji Narodowej w Sanoku. Od 9 listopada 2000 roku Naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Rzeszowie. W 2002 roku obronił pracę doktorską „Stronnictwo Narodowe i jego organizacje wojskowe w okręgu rzeszowskim w latach 1939-1944” w Akademii Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (obecnie Uniwersytet im. KEN w Krakowie). W 2015 roku uzyskał stopień doktora habilitowanego na podstawie pracy „O Wielką Polskę na wojennym wychodźstwie. Stronnictwo Narodowe wobec rządu gen. Władysława Sikorskiego (1939-1943)”, na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.

Jest autorem takich publikacji jak „Podziemie narodowe na Rzeszowszczyźnie 1939-1944” (Rzeszów 2003), „Poczet starostów sanockich XIV-XVIII w.” ,(Sanok 2009), „Studia i szkice z dziejów obozu narodowego, (Rzeszów 2010)”, „Polska Partia Robotnicza, Gwardia Ludowa/Armia Ludowa na ziemiach polskich 1942-1944/1945”, (Rzeszów 2013), „Studia nad działalnością aparatu bezpieczeństwa wobec polskich ruchów i środowisk politycznych w latach 1944–1989” (red. Krzysztof Kaczmarski, Robert Witalec), (Rzeszów 2015).

 „Nie tylko Rothesay. Oficerskie obozy izolacyjne oraz obóz dyscyplinarny dla żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych w Wielkiej Brytanii (1940-1943), (Rzeszów-Warszawa 2020).

Drugi z redaktorów książki,  dr Łukasz Chrobak również jest pracownikiem Oddziału IPN w Rzeszowie. W 2025 roku wydał książkę „Książę Andrzej Lubomirski (1862-1953)” przemysłowiec i ordynat” (Kraków 2025.)

Najnowszą publikacją obydwu autorów jest „Emigracyjna prasa oraz ośrodki wydawnicze i wydawcy (1939-1990). Jest to zbiór 21 artykułów pod ich redakcją, które dotyczą ośrodków wydawniczych i prasy polskiej na emigracji w podanych w tytule ramach chronologicznych. Książka powstała w ramach realizowanego w Instytucie Pamięci Narodowej projektu badawczego „Uchodźstwo, emigracja niepodległościowa 1939- 1990”. Publikacja dzieli się na kilka bloków tematycznych: I. Ośrodki wydawnicze, II. W kręgu paryskiej „Kultury”, III. Publicyści i wydawcy, IV. Prasa katolicka, V. Prasa partii i środowisk politycznych, VI. Prasa wojskowa i kombatancka, VII. Prasa środowisk kresowych i wydawana w Nowym Świecie, VIII. Varia.

Najciekawsze fragmenty

Z wszystkich przedstawionych w tomie artykułów najbardziej zainteresował mnie tekst Małgorzaty Ptasińskiej „Rola paryskiej Kultury w kształtowaniu polityki zagranicznej elit polskiego uchodźstwa wobec Stanów Zjednoczonych w latach 1947-1954”. Autorka opisuje proamerykańską linię tego pisma, przejawiającą się publikowaniem artykułów i książek, których celem było „objaśnianie politycznej roli Stanów Zjednoczonych w perspektywie ogólnoeuropejskiej i światowej oraz przybliżenie ich kultury, dokonań w dziedzinie literatury, muzyki, teatru, jak również problemów społecznych mało znanych polskiemu czytelnikowi. (…) Kultura partycypowała w amerykańskich programach kulturalnych skierowanych do emigracji narodów Europy Środkowo-Wschodniej, nawiązywała kontakty z intelektualistami i politykami zza oceanu”. (s.111-122). Podsumowując ten wątek, stwierdzam, że pismo Jerzego Giedroycia odegrało ważna rolę w przetarciu szlaków pod przyszły polsko-amerykański sojusz po upadku ZSRS w 1991 roku.

Niezwykle interesujący jest dla mnie także artykuł Krzysztofa Kaczmarskiego „”Miecz Ducha” i „Sprawa”.    Z dziejów polskiej prasy katolickiej w Wielkiej Brytanii w czasie II wojny światowej”. W pismach tych opisywano prześladowania Kościoła katolickiego w okupowanej Polsce, walce z chrześcijaństwem w Związku Sowieckim, cytowano oficjalne wypowiedzi hierarchów Kościoła polskiego (biskupa Józefa Gawliny, Karola Radońskiego, kardynała Augusta Hlonda) oraz papieża Piusa XII, biskupów angielskich, amerykańskich i szkockich oraz znanych intelektualistów katolickich (Georges’a Bernanosa, Jacques’a Maritaina i Christophera Dawsona). Znacznie rzadziej poruszano tematykę duszpasterską i ściśle religijną.

Poza „Mieczem Ducha” i „Sprawą” w Wielkiej Brytanii ukazywały się także inne czasopisma katolickie: „Wiadomości Polskiej Misji Katolickiej w Londynie”, tygodnik „Jestem Polakiem”, „Rozkaz Wewnętrzny Biskupa Polowego Wojsk Polskich do Katolickiego Duchowieństwa Polskich Sił Zbrojnych. Polowa Kuria Biskupia wydawała także biuletyn „W Imię Boże” oraz miesięcznik „Nauka Chrystusowa”, których redaktorem był o. Innocenty Maria Bocheński OP (1902-1995), jeden z najwybitniejszych filozofów polskich XX wieku, autor m.in. „Marksizm-leninizm. Nauka czy wiara? (1988), „Sto zabobonów. Krótki filozoficzny słownik zabobonów”(1987) oraz „Lewica, religia, sowietologia” (1996).

Wnioski końcowe

Publikacja „Emigracyjna prasa oraz ośrodki wydawnicze i wydawcy (1939-1990)”  jest kolejną po  wydanej niedawno książce „Zza żelaznej kurtyny. Historycy emigracyjni wobec historiografii krajowej” (red. Rafał Habielski, Rafał Stobiecki) (2025) fundamentalnie ważną publikacją Wydawnictwa IPN, ukazującą nam dorobek kulturowy i naukowy polskiej emigracji w latach 1939-1990. Mam nadzieję, że tego typu książek będzie na naszym rynku jak najwięcej, ponieważ ogromny dorobek naszej emigracji z lat II wojny światowej i PRL musi być  nam znany w najdrobniejszych szczegółach.

Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik

Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.