Bolesław Krzywousty miał zawdzięczać swój przydomek fizycznej deformacji ust. Nie jest jednak pewne, czy rzeczywiście tak było. Wśród możliwych wyjaśnień pojawiają się zarówno choroba lub odniesiona rana, jak i zupełnie inna interpretacja, wiążąca określenie „Krzywousty” z postępowaniem księcia wobec starszego brata.
Bolesław Krzywousty należał do najskuteczniejszych wodzów swojej epoki. W czasie długiego panowania stoczył przynajmniej czterdzieści siedem bitew i potyczek, przegrywając tylko kilka z nich. Był również sprawnym politykiem, korzystającym z dyplomacji i małżeństw dynastycznych oraz reagującym na zmieniający się układ sił w regionie. Jednocześnie miał porywczy charakter, rządził poddanymi twardą ręką i w razie potrzeby sięgał po brutalne represje.
Książę o krzywych ustach
Bolesław Krzywousty już jako młodzieniec odznaczał się nad zwyczajną tężyzną fizyczną, co udowodnił, własnoręcznie zabijając dzikiego zwierza. W późniejszym okresie jego wytrzymałość musiała budzić uznanie, skoro potrafił przez kilka dni bez dłuższego wypoczynku przebywać dalsze trasy. Tak jak większości władców średniowiecznych, wielką pasją Bolesława były polowania, na których spędzał niekiedy długie tygodnie.
Zdaniem historyków Bolesław Krzywousty był mężczyzną o średnim wzroście, śniadej cerze i ciemnych włosach. Za piszącym w XV wieku Janem Długoszem powszechnie sądzi się, iż nadano mu przydomek „Krzywousty” w związku ze złośliwym wrzodem, który jeszcze w dzieciństwie wykrzywił mu usta. Jednak nie jest to jedyne możliwe wytłumaczenie fizycznej ułomności władcy, na którą istotny wpływ mogła mieć rana odniesiona w zgiełku bitewnym czy też w jakichś innych okolicznościach, na przykład na łowach.
Dziwi, a za razem daje dużo do myślenia fakt, że o tej skazie ani słowem nie wspomniał panegirysta księcia – Gall Anonim, który mógł specjalnie na ten temat się nie wypowiadać, aby przypadkiem nie narazić się na gniew swego protektora, słynącego z porywczości. Ewentualnie defekt ust mógł u Bolesława po jawić się w ostatnich latach jego życia, kiedy nie było już przy nim Galla, spisującego swoje dzieło w latach 1112–1116.
Potwierdzenia fizycznej ułomności Krzywoustego doszukiwano się w wynikach badań antropologicznych wykonanych w latach siedemdziesiątych XX wieku w katedrze płockiej, gdzie natrafiono na szczątki kilkunastu osób należących do rodu Piastów, chowanych tutaj przez wiele stuleci. Prawdziwą sensację wzbudziła dobrze zachowana czaszka mężczyzny z widoczną asymetrią twarzy, która zdaniem medyków mogła powstać przy porodzie. Część naukowców orzekła, że to czaszka Bolesława Krzywoustego, dzisiaj natomiast znawcy mocno w to powątpiewają, wskazując na moralne, a nie fizyczne pochodzenie określenia „Krzywousty” (chodzi o krzywoprzysięstwo Bolesława wobec starszego brata).
Książę Bolesław był prze widującym i przezornym politykiem. Dzięki wzmożonemu wysiłkowi i talentowi dyplomatycznemu udało mu się zmontować korzystny dla Polski system sojuszy, co gwarantowały mu chociażby małżeństwa dynastyczne z udziałem jego samego i jego dzieci. Starał się zapewnić Polsce bezpieczeństwo międzynarodowe, do raźnie reagując na zmiany w układzie sił w regionie. Chociaż niekiedy powinęła mu się noga, to prędzej czy później Bolesław naprawiał swoje błędy i w efekcie rządzone przez niego państwo stało się jednym z ważniejszych graczy politycznych w Europie Środkowej.
Bolesław Krzywousty należał do najlepszych wodzów w polskiej historii. W ciągu swego długiego panowania stoczył przynajmniej czterdzieści siedem bitew i potyczek, z czego przegrał zaledwie kilka. Pod tym kątem dorównywał zdolnościom militarnym swemu wielkiemu praszczurowi Bolesławowi Chrobremu, uznawanemu za geniusza wojny. Podczas wielkiej wojny z Henrykiem V w 1109 roku Krzywoustemu udało się pokonać nieprzyjacielskie wojsko i obronić niezawisłość swego kraju. Jego taktyka cechowała się elastycznością i zdolnością dostosowania się do zmiennych warunków pola walki.
Tekst jest fragmentem książki Kryminalne dzieje Piastów, która czeka na Ciebie tutaj:
Kiedy trzeba było, decydował się na prowadzenie działań asymetrycznych (partyzanckich) lub potyczkę z wrogiem w otwartym polu, gdzie wykorzystywał swe atuty dowódcze. Podczas zmagań bitewnych książę walczył ramię w ramię z podkomendnymi, co odróżniało go od wielu dowódców tamtych czasów, kierujących działaniami swych podopiecznych z pewnej odległości. Wzorem swych poprzedników Krzywousty działał najczęściej z zaskoczenia, co pozwalało mu odnosić błyskawiczne sukcesy. Kiedy natomiast wymagała tego sytuacja, prowadził cierpliwie długie oblężenia nieprzyjacielskich warowni (nieraz przez wiele miesięcy) w głodzie, zimnie i innych niedogodnościach, za fundowanych przez warunki naturalne, samych oblężonych, względnie przez wojska odsieczowe.
Bolesław Krzywousty wiedział, czego chce, i konsekwentnie do tego dążył. Znacznie poszerzył granice swego państwa i scalił je. Bolączką księcia bywały często złe emocje (na czele z niepohamowanym gniewem), których nie potrafił poskromić, a których życie mu nie szczędziło. Rządził poddanymi żelazną ręką i kiedy musiał, uciekał się do represji, włącznie z okaleczaniem wszystkich tych, którzy wobec niego zawinili.
Tekst jest fragmentem książki Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii, Mariusz Samp, Wydawnictwo Znak Horyzont.
