Erich von Manstein – przegrany zwycięzca

Fritz Erich von Manstein /Lewinski urodził się 24 listopada 1887 roku, pochodził z pruskiego rodu o długiej tradycji wojskowej. Wkrótce przyjął nazwisko Fritz Erich von Lewinski gennant von Manstein, które zmienił na Fritz Erich von Manstein. Jego pochodzenie stało się w późniejszych latach obiektem badań nad domniemanymi żydowskimi korzeniami von Mansteina.

Jednak jak się okazało, SS ustaliło jedynie jego polskie pochodzenie. W chwili wybuchu I wojny światowej był adiutantem w 2 Pułku Gwardii. Wyróżnił się zdobyciem Namur w Belgii oraz podczas zwycięskiej dla Niemców bitwy pod Tannebergiem. W listopadzie 1914 roku został ranny na terytorium Polski.

Po powrocie do zdrowia brał udział w ciężkich walkach na froncie zachodnim pod Verdun, później przeniesiony został znów na front wschodni. Za swoją odwagę został odznaczony Krzyżem Żelaznym Pierwszej i Drugiej Klasy, Srebrną Odznaką za Rany oraz Orderem Domu Hohenzollernów. W okresie międzywojennym pełnił stanowisko w Ministerstwie Reichswehry.

Erich von Manstein II wojna światowa

Podczas ataku III Rzeszy na Polskę w 1939 roku był szefem sztabu Grupy Armii Południe gen. Gerda von Rudstedta. Stanowisko te piastował również w trakcie dziwnej wojny i dzięki temu mógł zapoznać się z przygotowaniem ataku Rzeszy na aliantów zachodnich, a przede wszystkim z planem ataku na Francję (Fall Gelb). Pierwotna wersja Planu Żółtego wyglądała podobnie jak plan Schlieffena, czyli uderzenie czołowe na Francję przez Belgię i Holandię.

Tutaj po raz pierwszy Erich von Manstein ukazał swój talent stratega. Uważał on bowiem, iż alianci spodziewają się podobnego manewru jak w 1914 roku i mogłoby to z kolei doprowadzić do walk pozycyjnych, czego Niemcy doświadczeni I wojną światową za wszelką cenę chcieli uniknąć.

Podczas audiencji u Adolfa Hitlera zaproponował mu swój błyskotliwy plan, który polegał na zmasowanym i szybkim uderzeniu pancernym przez pagórzyste i zalesione Ardeny. Ten ryzykowny pomysł miał również i swoich przeciwników w osobie szefa Sztabu Generalnego gen. Franza Haldera. Jednakże plan Mansteina uzyskał ostatecznie poparcie Hitlera.

Kampania na zachodze w 1940 roku zakończyła się wielkim sukcesem III Rzeszy. Podboje Belgii, Holandii, Luksemburgu i Francji nie sprawiły większych trudności Wehrmachtowi. Dzięki uderzeniu przez Ardeny potężna Linia Maginota została całkowicie ominięta, a siły brytyjskie i francuskie zostały rozdzielone. Następnie te pierwsze zostały

okrążone i zmuszone do ewakuacji pod Dunkierką. Po raz kolejny blitzkrieg zdał egzamin. Ten wyczyn Mansteina z pewnością miał ogromny wpływ na całą kampanię francuską w 1940 roku. Oczywiście Hitler wszystkie zasługi przypisał sobie.

Operacja Barbarossa

Jednak to nie front zachodni miał przynieść gen. Mansteinowi największe chwały i zasługi. Kiedy 22 czerwca 1941 roku niemieckie oddziały i ich sojusznicy przekroczyli zachodnią granicę ZSRR i nastąpiła tzw. Wojna ojczyźniana, Manstein dowodził LVI Korpusem Pancernym z 4 Grupy Pancernej gen. Hoepnera, którego celem było natarcie w stronę Leningradu (uznanego przez Hitlera za kolebkę bolszewizmu) przez Litwę, Łotwę i Estonię, które rok wcześniej zostały wchłonięte przez ZSRR.

56 Korpus Pancerny gen. von Mansteina zasłynął ze swojej skuteczności i szybkości. Będąc dowódcą korpusu prawie zawsze dowodził z pierwszej linii frontu, dzięki czemu mógł natychmiast reagować i wydawać rozkazy. W krótkim czasie 4 Grupa Pancerna przejęła strategiczne mosty, zniszczyła potężne siły pancerne Sowietów pod Rosieniami i ruszyła dalej na północ.

Pancerny korpus gen. Ericha von Mansteina przebył w 4 dni zaskakujący dystans 296 km, co daje średnio 74 km dziennie (!). W sierpniu 1941 roku siły Mansteina zniszczyły w kilkudniowym starciu oddziały radzieckiej 38 Armii, biorąc 12 tysięcy jeńców, niszcząc lub zdobywając 141 czołgów, 246 dział i kilkaset działek oraz pojazdów nieprzyjaciela.

Objęcie dowództwa nad 11 Armią i walki o Krym

12 września dowódca 16 Armii gen. Ernst Busch poinformował wówczas dowódcę korpusu pancernego gen. piechoty Ericha von Mansteina, że dostał wiadomość od OKH (Naczelnego Dowództwa Sił Lądowych). Jego treść brzmiała, iż obejmie on dowództwo nad 11 Armią, która wówczas walczyła zacięcie o Krym. Przyczyną tego była śmierć gen. Eugena von Schoberta.

Wydarzenie to całkowicie zmieniło życie Mansteina. Z jednej strony był on szczęśliwy, że powierzono mu tak ogromny związek taktyczny, jakim jest armia, jednak nie krył również żalu. Walczył siłami pancernymi na zalesionym, zabudowanym i trudno dostępnym dla czołgów terenie. Teraz dowodził 11 Armią, która pozbawiona była broni pancernej, a operowała ona na rozległym stepie, który był z kolei wymarzonym terenem dla dywizji pancernych.

Głównym zadaniem nowego dowódcy było zdobycie twierdzy Sewastopol, gdzie znajdowała się potężna baza Floty Czarnomorskiej. Na dodatek z tego obszaru sowieckie lotnictwo mogło bombardować jedyne niemieckie pola naftowe Ploeszti w Rumunii, które były niezbędne do prowadzenia działań wojennych. Trzeba było jak najszybciej odsunąć to niebezpieczeństwo.

Okazało się jednak, że radzieckie umocnienia są trudne do sforsowania, a czerwonoarmiści z niezwykłą zaciętością bronią każdego metra ziemi. Gdy z wielkim trudem przełamano radzieckie umocnienia pod Perekopem, droga do Krymu była już otwarta. Teren w większości był porośnięty stepem, lecz bardziej na południe wyrastały już ostre szczyty gór.

Były one doskonałym terenem dla radzieckich obrońców. W przeciwieństwie do północno-zachodnich terenów ZSRR na południu drogi prawie w całości były nieutwardzone, co doprowadziło do poważnych problemów z transportem i zaopatrzeniem. Dodatkowo trudność sprawiały oddziały rumuńskie, które były bardzo słabo wyszkolone, uzbrojenie ich pamiętało jeszcze czasy I wojny światowej, a ich postawa na froncie była wręcz tragiczna.

Ostatnim poważnym problemem gen. Ericha von Masteina był brak sił pancernych, co wkrótce okaże się dużym utrudnieniem. Obok trudnych warunków zimowych dla żołnierzy Wehrmachtu problemem okazał się desant Armii Czerwonej na Kerczu w grudniu 1941 roku na tyłach niemieckiej armii, który mocno dał się we znaki Niemcom.

Wtedy prawie wszystkie armie radzieckie były w kontrofensywie na całym froncie wschodnim. Manstein był o tyle w trudnym położeniu, że sowiecki desant wylądował na tyłach jego oddziałów, a jego główne siły oblegały na zachodzie Sewastopol. Jednak gen. Erich von Manstein potencjalną klęskę zamienił w decydujące zwycięstwo, posługując się piechotą, artylerią oraz silnym wsparciem lotniczym samolotów szturmowych Ju 87 Stuka.

Serią precyzyjnie zgranych uderzeń uchronił własne tyły powstrzymując desant na Kerczu i mógł ze spokojem przystąpić do zdobycia największej twierdzy świata. Mając do dyspozycji największe moździerze świata kalibru 600 mm i najpotężniejszą armatę świata – Dora kalibru 800 mm o wadze 1170 ton i wysokości dwupiętrowej kamienicy.

Pomimo zaciętego oporu ze strony garnizonu radzieckiego, Sewastopol został w całości zdobyty 4 lipca 1942 roku, zażegnując ryzyko operacji zaczepnej ze strony Armii Czerwonej podczas niemieckiej ofensywy na Kaukaz w trakcie operacji Fall Blau. 1 lipca 1942 roku Erich von Manstein za zniszczenie sił nieprzyjaciela pod Kerczem i zdobycie Sewastopola został awansowany przez Adolfa Hitlera do stopnia Feldmarszałka. Führer ustanowił również odznakę za walki na Krymie (Krimschild).

Fall Blau i próba odsieczy pod Stalingradem

11 Armia została rozformowana, część dywizji została przegrupowana na północ pod Leningradem, a część do walki na stepach pod Kaukazem, a inne do swojego miejsca przeznaczenia – Stalingradu. Półwysep Krymski został zabezpieczony i Wehrmacht znów przystąpił do ofensywy na froncie wschodnim. Znów pojawiały się głosy o niezwyciężonym Wehrmachcie, jednak wkrótce nowy feldmarszałek otrzymał kolejne trudne zadanie.

W połowie listopada, kiedy to 3 i 4 Armie Rumuńskie zostały zniszczone podczas Operacji Uran, a 6 Armia i część 4 Armii Pancernej została okrążona przez Armię Czerwoną pod Stalingradem. Feldmarszałek Manstein objął dowodzenie nad nowo sformowaną Grupą Armii Don, która miała za zadanie ruszyć z odsieczą okrążonej 6 Armii gen. Paulusa.

Udało mu się nawet zbliżyć do oddziałów Paulusa na odległość 40 kilometrów, jednak Hitler zabronił Paulusowi i 6 Armii wycofać się z miasta noszącego imię sowieckiego dyktatora. Wkrótce Grupa Don musiała się wycofać pod naciskiem radzieckich armii. 2 lutego 1943 roku ostatnie oddziały 6. Armii skapitulowały w Stalingradzie, a sam feldmarszałek Paulus dostał się do niewoli.

Ustabilizowanie frontu – bitwa o Charków

Mogło się wydawać, że już na dobre inicjatywę strategiczną przejął ZSRR. W lutym 1943 roku Sowieci wkroczyli do wschodniej Ukrainy, zdobyły ważne miasto Charków i zbliżyły się do przemysłowego miasta Stalino (ob. Donieck), a 20 lutego byli już zaledwie kilkanaście kilometrów od samej kwatery Mansteina mieszczącej się w Zaporożu.

Stalin uradowany tymi sukcesami pospiesznie nakazał stworzenie Tymczasowej Ukraińskiej SRR ze stolicą w Charkowie, zdobycie Połtawy, a następnie natarcie w kierunku Dniepru na Kijów. Wtedy jednak radzieckie armie były jednak już bardzo osłabione, a dywizje pancerne były pancerne tylko z nazwy. Na dodatek brakowało paliwa, a siły radzieckie niepotrzebnie były rozciągnięte.

Manstein jako dowódca Grupy Armii Południe wykorzystał te problemy nieprzyjaciela. 24 lutego kontratak rozpoczął II Korpus Pancerny SS. W marcu już na całym południowym odcinku ruszają do natarcia wszystkie niemieckie siły Grupy Armii Południe. W krótkim czasie sowieckie korpusy pancerne zostały okrążone i w całości rozbite przez nieudolne dowództwo oraz brak paliwa.

Sytuacja wyglądała wtedy coraz gorzej dla Armii Czerwonej. Już 13 marca Charków został okrążony, a 7 dni później zostaje oczyszczony z ostatnich ognisk oporu radzieckiego garnizonu przez oddziały Waffen-SS. Po zdobyciu tego jakże ważnego miasta, wykorzystując miejscową przewagę pancerną i w powietrzu, Manstein kieruje natarcie dalej na północ w kierunku Kurska. Sowieckie kontrataki niewiele zdziałały, a wręcz pogłębiły straty Sowietów. 18 marca zdobyty został Biełgorod przez elitarną Dywizję Großdeutschland.

Być może, gdyby nie roztopy wiosenne, które całkowicie uniemożliwiały poruszanie się czołgów, Manstein zadałby jeszcze większy cios i tak wyczerpanej ciężkimi walkami Armii Czerwonej. Sowieci stracili ponad 40 tys. zabitych oraz 100 tys. rannych. Straty niemieckie były o wiele mniejsze, szacuje się że Niemcy stracili ok. 15 tys. zabitych, zaginionych i rannych.

Jednak nie są znane dokładne straty II Korpusu Pancernego SS, który jako najbardziej fanatyczny oddział stracił wielu ludzi oraz znaczną ilość sprzętu. Jednak feldmarszałek Erich von Manstein dokonał jednego z najtrudniejszych i najskuteczniejszych manewrów II wojny światowej. Zdołał zadać poważne straty większemu liczebnie nieprzyjacielowi, następnie rozciągnąć jego siły i przejść do kontrataku, którym zniszczył kilka wrogich armii, zdobywając strategiczne miasto oraz ustalił dogodne pozycje do kolejnej ofensywy Wehrmachtu.

Jednak ustabilizowanie frontu, przedłużenie wojny i ukazanie wyższości taktycznej Wehrmachtu były największymi osiągnięciami feldmarszałka Mansteina. Bez żadnych wątpliwości można stwierdzić, że feldmarszałek Manstein uratował III Rzeszę przed całkowitą zagładą po klęsce pod Stalingradem i przedłużył wojnę. Gdyby nie jego wyczyn, to sytuację na początku 1943 roku na froncie wschodnim można by określić mianem katastrofy.

Operacja Cytadela – walki na łuku kurskim

Dzięki zwycięskiej bitwie o Charków w 1943 roku III Rzesza mogła przeprowadzić ostatnią strategiczną ofensywę, która mogła jeszcze odmienić bieg wojny. 5 lipca 1943 roku rozpoczyna się największa bitwa pancerna II wojny światowej – bitwa na łuku kurskim. To właśnie manewr Mansteina spowodował, iż na środkowym odcinku frontu powstało wybrzuszenie, które mogło przypieczętować zwycięstwo pod Charkowem i wtedy Hitler znów mógłby przejąć inicjatywę na froncie wschodnim.

W trakcie bitwy na łuku kurskim feldmarszałek Erich von Manstein dowodził południową częścią wybrzuszenia – Grupą Armii Południe. Zwlekanie z operacją Cytadela przez Hitlera skutkowało zbudowaniem 3 głębokich linii obrony Armii Czerwonej. Na tym skorzystał przede wszystkim Stalin.

Pomimo trudności z forsowaniem stanowisk obronnych nieprzyjaciela, Grupa Południe wdarła się głęboko w pozycje radzieckie, jednak desant aliantów na Sycylii spowodował zatrzymanie operacji Cytadela przez Hitlera. II Korpus Pancerny został wysłany do Włoch. Swoimi odwrotami taktycznymi i kontratakami Manstein będzie jeszcze próbował powstrzymać kontrnatarcie Armii Czerwonej pod Charkowem.

Walki w centralnej Ukrainie

Niestety siły niemieckie były już na tyle wyczerpane, że tylko odwrót ratował przed ich zniszczeniem. Charków znów wpadnie w ręce Sowietów, a Niemcy cofną się za linię Dniepru na tzw. Wał Wschodni. Wkrótce i ta seria niemieckich umocnień na Dnieprze zostanie przerwana przez potężne siły radzieckie, a Armia Czerwona wbije się głęboko w linie niemieckie.

Pomimo tak fatalnej sytuacji Manstein znów stabilizuje front. Wiele nowych zdobytych przyczółków na Dnieprze przez Armię Czerwoną zostaje zniszczonych przez jego oddziały. Wkrótce jego kontratak wypiera Sowietów z Żytomierza, a zwycięstwo to budzi nadzieje, na jakikolwiek pozytywny bieg zdarzeń. Sowieci zdobyli Kijów, lecz Stalin przypłacił to dużymi ofiarami i Stawce nie udało się przerwać połączenia między Grupami Środek i Południe, a Niemcy zyskali bezcenny czas, którego w pełni i tak nie wykorzystali.

Mimo wszystko nakazuje on wycofać się swoim oddziałom, co doprowadza Hitlera do wściekłości i Erich von Manstein 25 marca 1944 roku zostaje usunięty ze stanowiska przez Adolfa Hitlera. Odwroty taktyczne, które powodowały utratę terenu, ale także i przetrwanie własnych oddziałów, nie były mile widziane przez Hitlera. Zamiast von Mansteina Hitler wolał na froncie feldmarszałka Walthera Modela, który rzadko wycofywał swoje wojska i walczył do końca.

Pozbawienie dowództwa i lata powojenne

Pomimo konfliktu z Hitlerem feldmarszałek nie przyłączył się, ani nie poparł zamachowców tak jak feldmarszałek Erwin Rommel. Manstein nie chciał angażować się w sprawy polityczne, uważając iż nie leżą one w kompetencji wojskowych. Do końca wojny pozostał bez przydziału. Po zakończeniu wojny w maju 1945 roku został aresztowany przez Brytyjczyków i przewieziony do Wielkiej Brytanii.

Sowieci domagali się jego wydania, jednak Brytyjczycy nie zgodzili się. W 1948 roku Manstein został skazany za naruszenie prawa wojennego na 18 lat więzienia. Zwolniono go jednak 5 lat później. Po wyjściu z więzienia napisał w książce Verlorene Siege (Zmarnowane zwycięstwa) swoje wspomnienia. Był jedynym niemieckim feldmarszałkiem, który uczestniczył w budowie Bundeswehry. Zmarł 12 czerwca 1973 roku w wieku 75 lat.

Erich von Manstein – ocena

Feldmarszałek Erich von Manstein nie był zwykłym niemieckim dowódcą, to dzięki niemu udało się błyskawicznie pokonać Francję. Jednak dopiero na froncie wschodnim ukazał swoje prawdziwe zdolności i umiejętności wojskowe. Jego 56 Korpus Pancerny z niesamowitą prędkością i skutecznością podbijał państwa bałtyckie, zbliżając się niebezpiecznie do Leningradu.

Potem przejął dowodzenie nad jednostką, która pozbawiona była siły pancernej – specjalności Mansteina. Mimo wielu trudności udało mu się zdobyć najpotężniejszą twierdzę świata – Sewastopol. Na dodatek powstrzymał desant na jego tyłach. To jemu udało się nawiązać współpracę z Rumunami i w pełni wykorzystał ich potencjał i umiejętności w zdobywaniu ogromnych fortyfikacji na Krymie. Jak się okaże pod Stalingradem zamiast pomóc, jednostki rumuńskie doprowadziły do katastrofy w tej części frontu.

Następnie otrzymał bardzo trudne zadanie, musiał on bowiem przerwać sowiecką blokadę i uwolnić żołnierzy Paulusa spod stalingradzkiego kotła. Nie powiodło się to, ale wkrótce, gdy na całym froncie inicjatywę przejęła Armia Czerwona – a wszystkim wydawało się, że nie da się już jakkolwiek powstrzymać wszechpotężnej Armii Stalina – Manstein dokonał swojego najlepszego podczas całej wojny manewru wojskowego.

Mimo przewagi Sowietów i strat poniesionych przez Niemców na początku 1943 roku Manstein zdołał pokonać znacznie większą liczebnie Armię Czerwoną i zadać jej poważne straty. Zadał też potężny cios sowieckiemu dyktatorowi, a Charków po raz drugi dostał się w ręce Wehrmachtu i Waffen-SS. Dzięki temu Hitler mógł jeszcze raz podjąć się próby pokonania ZSRR, choć miał na to już coraz mniejsze szanse pod Kurskiem.

Von Manstein, który dowodził na południowej części wybrzuszenia przeforsował wiele linii obrony Sowietów. Po klęsce na łuku kurskim – wiadomo było już, że III Rzesza przegra wojnę – Manstein starał się pokonać nieprzyjaciela za pomocą odwrotów taktycznych, przez co niemieckie korpusy nie zostały okrążone, a na dodatek istniała szansa zadania dużych strat wrogowi poprzez kontrataki.

Strategia ta nie odpowiadała jednak Hitlerowi, który zdymisjonował feldmarszałka. Erich von Manstein był jednak doceniany i szanowany nie tylko przez swoich żołnierzy, czy niemieckie dowództwo, ale też i przez samych wrogów. Sam Winston Churchill ofiarował 100 funtów na obronę Mansteina. Z kolei marszałek Rodion Malinowski powiedział:

Uważaliśmy znienawidzonego przez nas Ericha von Mansteina za naszego najbardziej niebezpiecznego przeciwnika. Pod względem umiejętności taktycznych, także okazywanych we wszystkich wymuszonych sytuacjach, nie miał równych sobie. Nasza sytuacja wyglądałaby dużo gorzej, gdyby wszyscy generałowie Wehrmachtu byli jego formatu.

Bibliografia:

• C. G. Sweeting : Krew i żelazo.
• Steve Crawford: Front Wschodni – dzień po dniu, 1941 – 45.
• Cristopher Ailsby: Operacja Barbarossa. Niemiecka inwazja na Związek Radziecki, 1941.

Piotr Greszta