Wojciech Polak, Dyktator czy wybawca. Przyczyny i kulisy przewrotu majowego 1926
Kilka dni temu minęła 100 rocznica przewrotu majowego (12-15 maja 1926 roku. Najbardziej dramatyczne pytania związane z tym wydarzeniem brzmią: Czy przewrót był nieunikniony? Kto odpowiada za śmierć około 400 osób, które zginęły w jego trakcie? Jakie były jego konsekwencje dla dalszej historii Polski okresu 1918-1939?
Prof. Wojciech Polak omawia w swojej książce wszystkie najważniejsze kwestie związane z przewrotem majowym, począwszy od odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 roku, przez pierwsze lata niepodległości, sam przewrót oraz jego następstwa…
Przyczyny wydarzeń majowych 1926 roku
Profesor Wojciech Polak (ur. 22 lutego 1962 roku) jest historykiem, profesorem nauk humanistycznych, profesorem zwyczajnym Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Specjalizuje się w historii nowożytnej oraz najnowszej historii Polski, ze szczególnym uwzględnieniem dziejów „Solidarności” i oporu społecznego w PRL. Autor i współautor licznych książek poświęconych m.in. relacjom Rzeczypospolitej z Moskwą w XVII wieku oraz historii podziemia antykomunistycznego.
Od 2016 roku członek Kolegium Instytut Pamięci Narodowej, w przeszłości związany także z Europejskim Centrum Solidarności. Laureat nagród i odznaczeń państwowych, dwukrotny laureat nagrody Feniks. W ostatnich latach współpracuje z wydawnictwem Wydawnictwo Biały Kruk, gdzie ukazały się m.in. jego książki o historii najnowszej oraz dziejach państwa polskiego.
W swojej najnowszej książce „Dyktator czy wybawca. Przyczyny i kulisy przewrotu majowego 1926” profesor opisuje przyczyny i okoliczności przewrotu majowego 1926 roku. Monografia oparta jest na licznej literaturze przedmiotu, dotyczącej Józefa Piłsudskiego oraz okresu II Rzeczypospolitej (1918-1939).
Obszernie opisuje życiorys Marszałka Józefa Piłsudskiego sprzed 1926 roku i jego zasługi dla niepodległości naszego kraju. Przedstawia także wszystkie problemy z jakimi musiała się mierzyć odrodzona Polska w pierwszych latach swojej niepodległości, czyli w okresie 1918-1926. Był to okres w którym po uregulowaniu kwestii granic, czyli ostatecznie w 1922 roku (wtedy włączono do Polski tzw. Litwę Środkową, czyli Wileńszczyznę) młode państwo zmagało się z licznymi problemami, zarówno na arenie krajowej, jakim była hiperinflacja z lat 1922-1923 (zażegnana przez rząd Władysława Grabskiego w latach 1924-1925), bieda i przeludnienie wsi (różne koncepcje dokonania reformy rolnej), a także problemy w polityce zagranicznej. W tym kontekście szczególnie ważne są traktaty lokarneńskie z 1925 roku w którym Niemcy zagwarantowały trwałość swoich granic zachodnich, jednocześnie odmawiając udzielenia gwarancji trwałości swoich granic z Polską.
Na domiar złego, wewnętrzne konflikty polityczne były niezwykle ostre i silnie polaryzujące społeczeństwo. Szczególnie silny był konflikt między obozem Marszałka Józefa Piłsudskiego, a endecją Romana Dmowskiego, trwający właściwie moim zdaniem od rewolucji 1905 roku i różnych stanowisk tych obozów na temat polityki wobec Rosji i Niemiec jaką należało wtedy prowadzić. Na tym tle doszło do tragedii. Po wyborze pierwszego Prezydenta RP, którym został Gabriel Narutowicz endecja rozpętała przeciwko niemu silną nagonkę polityczną.
16 grudnia 1922 roku Narutowicz został zamordowany w Warszawie przez malarza Eugeniusza Niewiadomskiego. Piłsudski oskarżył endecję o moralną odpowiedzialność za tę zbrodnię i wycofał się 1923 roku z życia politycznego.
Przez następne lata cieszył się jednak silnym poparciem w wojsku i szerokich kręgach społecznych. Dlatego też, kiedy 10 maja 1926 roku powstał kolejny rząd Wincentego Witosa postanowił zmusić Prezydenta Wojciechowskiego do jego obalenia. Rząd ten składał się bowiem z kierowanego przez Witosa PSL „Piast” i szeregu ugrupowań prawicowych, które Marszałek obarczał moralną odpowiedzialnością za śmierć prezydenta Narutowicza, zarzucał mu brak kompetencji do rządzenia oraz pogorszenie sytuacji Polski na arenie międzynarodowej (Locarno).
Mity związane z przewrotem majowym
Profesor Polak jasno dowodzi, że przewrót majowy miał być w zamyśle Piłsudskiego tylko demonstracją wojską, ale nie zamachem stanu we właściwym tego słowa znaczeniu. Wskazuje na fakt, że żołnierze poprowadzenie przez Piłsudskiego do Warszawy nie mieli do dyspozycji żadnych map tego miasta, Marszałek nie opracował też żadnych wojskowych planów przejęcia Warszawy.
Dlaczego zatem doszło do walk? Wbrew nadziejom Marszałka, Prezydent Wojciechowski odmówił zgody na dymisję rządu Witosa w czasie ich pamiętnego spotkania na Moście Poniatowskiego w Warszawie 12 maja między godziną 16 a 17. Z tego powodu, Marszałek musiał zdecydować się na konfrontację z Rządem i Prezydentem, ponieważ wycofanie się przez niego z Warszawy w tym momencie byłoby jego kapitulacją i politycznym końcem.
Pierwsi walki rozpoczęli jednak żołnierze z 30 pułku piechoty, wierni wobec Prezydenta i Rządu Witosa o czym warto pamiętać. Trzydniowe walki w Warszawie dowiodły jednak, że większość wojska stoi po stronie Piłsudskiego, dlatego Prezydent Wojciechowski i rząd Witosa podali się do dymisji.
Przewrót majowy doprowadził do zakończenia epoki rządów parlamentarnych i przekształcenia ustroju naszego kraju w duchu autorytarnym, który to ustrój utrzymał się w naszym kraju do 1939 roku.
Wnioski końcowe
Prof. Polak nie potępia Piłsudskiego za przewrót majowy. Wskazuje, że wcześniej bardzo wielu zachęcało go do przejęcia władzy, a przewrót spotkał się z poparciem dużej części społeczeństwa. Według niego przewrót majowy przerwał kryzys w jakim znajdowało się wtedy państwo polskie i umożliwił wprowadzenie względnej stabilizacji, w której nasze państwo przetrwało do 1939 roku, kiedy to padło ofiarą agresji Niemiec i Związku Sowieckiego.
Można się zgadzać ze stanowiskiem prof. Polaka lub nie, niemniej jednak odmalowuje on przewrót majowy niezwykle rzetelnie i podaje wiele faktów z nim związanych, które nie są znane szerokim rzeszom naszej opinii publicznej. Dlatego też, zachęcam gorąco do lektury jego książki!
Wydawnictwo Biały Kruk
Ocena recenzenta: 5/6
Konrad Ruzik
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa Biały Kruk. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
