Eckart Frahm, Asyria: Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata
Asyria: Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata autorstwa Eckarta Frahma to mistrzowska eksploracja jednej z najpotężniejszych cywilizacji w historii. To nie tylko suche przedstawienie faktów, ale wciągająca analiza tego, jak innowacje, wojny i system rządów Asyrii kształtowały przyszłe imperia. Dzięki dogłębnej analizie źródeł i porywającej narracji Frahm ożywia bitwy, władców i osiągnięcia kulturowe, które definiowały Asyrię. Czy książka spełnia oczekiwania? Przekonajmy się.
Eckart Frahm, czołowy asyrolog, podejmuje trudne zadanie przedstawienia historii imperium asyryjskiego – od jego skromnych początków, przez spektakularny rozwój, aż po ostateczny upadek. Jego książka oferuje szeroką panoramę dziejów, bogatą w szczegóły zaczerpnięte z tabliczek klinowych, dowodów archeologicznych oraz źródeł historycznych. Frahm nie ogranicza się jedynie do analizy politycznych i militarnych aspektów historii Asyrii, lecz zagłębia się także w jej kulturę, religię i życie społeczne.
Opublikowana w 2023 roku książka została przetłumaczona na j. polski.To lektura obowiązkowa zarówno dla pasjonatów historii, jak i badaczy. Frahm stawia sobie za cel skorygowanie powszechnych błędnych wyobrażeń o Asyrii, często przedstawianej jako bezlitosne i brutalne imperium. Zamiast tego ukazuje złożony obraz wyrafinowanej cywilizacji, która położyła fundamenty pod przyszłe systemy imperialne.
Początki i rozwój
Frahm rozpoczyna swoją opowieść od korzeni cywilizacji asyryjskiej, śledząc jej początki w mieście-państwie Aszur. Omawia, jak Asyria, początkowo pozostająca w cieniu swojego południowego sąsiada Babilonii, stopniowo wyłoniła się jako dominująca potęga dzięki handlowi, dyplomacji i sile militarnej. Książka szczegółowo opisuje kluczową rolę wczesnych władców, takich jak Szamszi-Adad I, który rozszerzył wpływy Asyrii i ustanowił fundamentalne struktury administracyjne, później udoskonalone przez kolejnych królów.
Jednym z kluczowych argumentów Frahma jest to, że sukces Asyrii nie wynikał jedynie z jej potęgi militarnej, ale także z umiejętności wprowadzania innowacji. Autor analizuje, jak Asyryjczycy pioniersko wykorzystywali nowe techniki zarządzania, w tym system namiestników (šakkanakku) oraz zaawansowaną sieć komunikacyjną. Te administracyjne usprawnienia pozwoliły Asyrii efektywnie kontrolować rozległe i zróżnicowane terytorium, ustanawiając model dla przyszłych systemów imperialnych.
Szczyt potęgi Asyrii
Książka osiąga punkt kulminacyjny podczas panowania wielkich królów-wojowników okresu nowoasyryjskiego: Tiglat-Pilesera III, Sargona II, Sennacheryba, Asarhaddona i Aszurbanipala. Frahm w porywający sposób przedstawia ich kampanie wojenne, ukazując, jak rozciągnęli granice imperium od Zatoki Perskiej po Morze Śródziemne i dalej.
Reformy militarne Tiglat-Pilesera III – w tym stworzenie stałej armii i wprowadzenie masowych deportacji – są przedstawione jako przełomowe momenty w polityce ekspansyjnej Asyrii. Ambitne podboje Sargona II, takie jak podporządkowanie Izraela i ustanowienie Dur-Szarrukin jako nowej stolicy, ukazują szczyt asyryjskich ambicji.
Jednym z najciekawszych fragmentów książki jest analiza rządów Sennacheryba, których historia obfitowała zarówno w spektakularne zwycięstwa, jak i katastrofalne porażki. Frahm opisuje jego słynne oblężenie Jerozolimy (wzmiankowane w Biblii), brutalne zniszczenie Babilonu oraz jego śmierć z rąk własnych synów – wydarzenie, które ujawniło wewnętrzne napięcia i słabości wśród asyryjskich elit rządzących.
Aszurbanipal, ostatni wielki król Asyrii, zostaje ukazany jako zarówno wojownik, jak i uczony. Jego ogromna biblioteka w Niniwie, uznawana za jedno z pierwszych wielkich repozytoriów wiedzy w historii, symbolizuje intelektualne osiągnięcia Asyrii. Jednak agresywna polityka Aszurbanipala oraz wewnętrzne konflikty zapowiadają nieuchronny upadek imperium.
Upadek i dziedzictwo
W ostatnich rozdziałach Frahm skrupulatnie analizuje przyczyny upadku Asyrii. Twierdzi, że uzależnienie imperium od nieustannych kampanii wojennych oraz surowej polityki wobec podbitych ludów ostatecznie obróciło się przeciwko niemu. Nadmierna ekspansja nadwyrężyła zasoby Asyrii, a ciągłe powstania i walki o władzę osłabiły jej rdzeń. Skoordynowany atak Babilończyków i Medów w 612 r. p.n.e. doprowadził do zniszczenia Niniwy, co oznaczało kres asyryjskiej dominacji.
Pomimo upadku, dziedzictwo Asyrii przetrwało. Frahm bada, w jaki sposób późniejsze imperia – Persowie, Grecy i Rzymianie – przejęły i zaadaptowały asyryjskie innowacje w administracji, wojskowości i propagandzie. Autor porusza również temat wizerunku Asyrii w tradycji judeochrześcijańskiej, gdzie często przedstawiano ją jako bezlitosnego oprawcę, co wpłynęło na współczesne postrzeganie tej cywilizacji.
Struktura książki Asyria: Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata
Książka jest podzielona na wstęp, trzy rozdziały i epilog. Jak na tak obszerną publikację, rozdziały wydają się nieco zbyt długie. Autor omawia w nich wiele aspektów, dlatego podrozdziałów jest więcej. Wydawca uporządkował je w formie ciągu liczbowego, co sprawia, że w trzech rozdziałach znajduje się aż 18 kolejnych podrozdziałów.
Wydanie prezentuje się bardzo estetycznie, choć moim zdaniem powinno zawierać więcej ikonografii. W przypadku tak starożytnej cywilizacji warto byłoby zaprezentować czytelnikom więcej ilustracji. Tymczasem jest ich zaledwie osiem stron, plus na początku książki – co jest dużym atutem – kilka map. Publikację poprzedza lista królów asyryjskich, co ułatwia orientację w chronologii wydarzeń.
Asyria: Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata – ocena i recenzja
Tym, co wyróżnia książkę Frahma, jest jego umiejętne wykorzystanie źródeł pierwotnych – tekstów klinowych, inskrypcji pałacowych i reliefów – do rekonstrukcji ambicji, lęków i rywalizacji wśród asyryjskich władców. Łącząc szczegółową analizę historyczną z autentycznymi relacjami starożytnych Asyryjczyków, Frahm tchnie życie w dramatyczną historię imperium, które niegdyś stało w centrum starożytnego świata a o którym nadal tak niewiele wiemy. Podczas nauki historii Asyria jest ledwie wspominana przez nauczycieli.
Frahm okazjonalnie dostrzega intrygujące paralele między Asyrią a późniejszymi potęgami imperialnymi. Te porównania zachęcają czytelników do rozważenia szerszych implikacji ekspansji imperialnej oraz sztuki rządzenia, podkreślając ponadczasowy charakter niektórych zasad rządzenia i strategii wojskowych. Ta refleksyjna analiza nie tylko osadza Asyrię w szerszym historycznym kontekście, ale również podkreśla jej znaczenie w współczesnych dyskusjach na temat władzy i zarządzania.
Jednakże książka nie jest pozbawiona pewnych wyzwań. Narracja, przesycona licznymi nazwiskami, datami i odniesieniami geograficznymi, może czasami przytłaczać czytelników mniej zaznajomionych z historią starożytnego Bliskiego Wschodu. Niezłomna dbałość Frahma o szczegóły, choć godna pochwały ze względu na naukową skrupulatność, od czasu do czasu skutkuje tekstem, który wydaje się ciężki i wymagający dla przeciętnego odbiorcy. Co więcej, biorąc pod uwagę bogate dziedzictwo wizualne asyryjskiej sztuki i inskrypcji, ograniczona liczba map i ilustracji jawi się jako stracona szansa. Lepsze wsparcie wizualne mogłoby zapewnić bardziej bezpośrednie zrozumienie kontekstu przestrzennego i kulturowego, dodatkowo wzbogacając doświadczenie czytelnicze.
Pomimo tych drobnych niedociągnięć, Asyria: Powstanie i upadek pierwszego imperium w historii świata pozostaje mistrzowskim dziełem, które zdecydowanie przywraca Asyrii należne miejsce w historii świata. Połączenie erudycji, narracyjnego kunsztu oraz refleksyjnych porównań sprawia, że książka ta stanowi nieocenione źródło wiedzy dla każdego, kto interesuje się starożytnymi cywilizacjami, historią imperialną czy rozwojem sztuki rządzenia. Dla czytelników gotowych przyjąć jej szczegółowe, a czasem wymagające opracowanie, publikacja ta oferuje głęboko satysfakcjonującą podróż w głąb jednego z najbardziej enigmatycznych imperiów w dziejach.
Wydawnictwo Rebis
Ocena recenzenta: 6/6
Remigiusz Gogosz
Recenzja powstała we współpracy z Wydawnictwem Rebis. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
