Tego dnia 1976 roku kopalnia soli w Wieliczce została wpisana do rejestru zabytków
Wielu z nas zna ją tylko z opowieści i zdjęć, ale tylko nieliczni mieli okazję poczuć tajemniczy klimat podziemnych korytarzy, gdzie czas zatrzymał się na wieki. Kopalnia soli w Wieliczce to nie tylko miejsce o wyjątkowej historii, ale także żywy pomnik kultury, który przez stulecia kształtował życie regionu. Z każdej ściany widać ślady nieprzerwanego trudnego życia górników, ich pracy i pasji. To miejsce, które na zawsze pozostanie w pamięci każdego, kto zdecyduje się je odkryć.
Kopalnia Soli w Wieliczce to jedno z najstarszych i najbardziej znanych miejsc górniczych w Polsce, a także niezwykle cenne dziedzictwo kulturowe naszego kraju. Mieści się w Wieliczce, zaledwie kilka kilometrów od Krakowa. Jej historia sięga XIII wieku, kiedy to zaczęła być częścią tzw. żup krakowskich. Do tej grupy należały także inne kopalnie soli, w tym ta w Bochni. Sole wydobywane w „Wieliczce” pochodzą z okresu miocenu, co oznacza, że ich wiek liczy miliony lat, co czyni je wyjątkowo starożytnymi i cennymi.
Wpisy do rejestrów i prestiżowe wyróżnienia
Kopalnia Soli w Wieliczce to miejsce o ogromnym znaczeniu nie tylko w kontekście historycznym, ale i współczesnym. W 1976 roku została wpisana do krajowego rejestru zabytków, a dwa lata później, w 1978 roku, znalazła się na pierwszej Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, co jest jednym z najwyższych wyróżnień, jakie może uzyskać zabytek. Zaledwie 11 lat później, w 1989 roku, kopalnia trafiła na Listę Światowego Dziedzictwa Zagrożonego, a w 1998 roku została z niej usunięta, co świadczy o skutecznym podjęciu działań na rzecz ochrony tego obiektu.
Od 1994 roku kopalnia jest uznawana za pomnik historii Polski, a w 1996 roku, po zakończeniu wydobycia soli, zakończono aktywną eksploatację, co stanowiło symboliczne zakończenie pewnego etapu w historii tego niezwykłego miejsca.
W 2007 roku kopalnia zdobyła kolejne prestiżowe wyróżnienie, zajmując pierwsze miejsce w plebiscycie gazety „Rzeczpospolita” na siedem cudów Polski, co potwierdza jej ogromne znaczenie w kraju i za granicą.
Ruch turystyczny – zmiany na przestrzeni lat
Kopalnia Soli w Wieliczce to jedno z najczęściej odwiedzanych miejsc w Polsce. W latach 2005–2011 liczba turystów rocznie oscylowała wokół miliona osób, a ich liczba stale rosła. W 2019 roku osiągnęła rekordową wartość – 1,9 miliona odwiedzających. Jednak pandemia COVID-19 miała znaczący wpływ na turystykę, powodując gwałtowny spadek liczby zwiedzających w latach 2020–2022. Wówczas liczba turystów spadła do poziomu z początku lat 90. – wynosiła około 440 tys. osób.
Od 2023 roku, po stopniowym odbudowywaniu turystyki, liczba odwiedzających kopalnię znów wzrosła, osiągając 1,52 miliona. Co istotne, aż 57% tej liczby stanowili turyści zagraniczni. W 2023 roku kopalnię szczególnie chętnie odwiedzali goście z Wielkiej Brytanii, Czech, Francji oraz Włoch.
Kopalnia Soli w Wieliczce nieustannie rozwija swoją ofertę turystyczną. W 2012 roku została otwarta druga trasa turystyczna, „Trasa Górnicza”, która do marca 2020 roku przyciągnęła 217,5 tys. zwiedzających. Z powodu pandemii trasę zamknięto, ale w kwietniu 2023 roku została ponownie udostępniona dla turystów. W 2023 roku zwiedzający mieli możliwość odkrywania jej tajemnic przez dziewięć miesięcy.
Dodatkowo, w 2014 roku, w pobliżu kopalni otwarto Tężnię Solankową, która także zyskała na popularności. W 2019 roku tężnię odwiedziło 234,3 tys. osób. W 2023 roku liczba turystów korzystających z tej atrakcji osiągnęła 66% ruchu sprzed pandemii.
Kopalnia Soli w Wieliczce – historia eksploatacji
Wydobycie soli w „Wieliczce” sięga swoich korzeni w prehistorii. Na tym terenie pozyskiwano solankę z naturalnych wypływów solankowych już w epoce neolitu, około 3 tys. lat p.n.e. Wykopaliska prowadzone przez pracowników Muzeum Żup Krakowskich pozwoliły na odkrycie prehistorycznych instalacji do odparowywania solanki. Proces ten polegał na zbieraniu solanki, jej oczyszczaniu oraz gotowaniu, co prowadziło do powstania soli jadalnej.
W XII i XIII wieku zaczęto wiercić studnie, by pozyskiwać sól kamienną z głębszych warstw. W początkach tej działalności najstarsze złoża soli odkryto w Bochni, jednak wkrótce także w Wieliczce zaczęto drążyć szyby, które łączyły się z chodnikami i wyrobiskami podziemnymi. W tym okresie wyróżniano różne rodzaje soli, w tym:
- sól zieloną, zanieczyszczoną iłami,
- sól spiżową, krystaliczną, ale zanieczyszczoną piaskiem,
- sól szybik, przezroczystą, o najlepszej jakości, w dużych kryształach.
W XIX wieku kopalnia „Wieliczka” była jedną z najwydajniejszych na świecie, wydobywając rocznie nawet 500 tys. ton soli. Wówczas kopalnia posiadała aż siedem poziomów, osiągających głębokość od 240 do 300 metrów.
Zadbanie o pracowników kopalni „Wieliczka” było niezwykle ważnym aspektem jej działalności. Już w 1289 roku książę Henryk IV Probus zlecił budowę łaźni, które pełniły funkcję higieniczną i medyczną, stanowiąc miejsce udzielania pomocy ofiarom wypadków. Z kolei w 1363 roku król Kazimierz III Wielki ufundował szpital przy kopalni, który prowadził zakon św. Ducha.
W 1697 roku w kopalni zatrudniono po raz pierwszy w Polsce kobietę na stanowisku cyrulika – Magdalenę Bendzisławską, co stanowiło istotny krok w rozwoju opieki medycznej nad górnikami.
Kopalnia Soli w Wieliczce w literaturze
Kopalnia „Wieliczka” była także inspiracją dla wielu twórców literackich. Już w XVI wieku Adam Schroetter, poeta i tłumacz, opisał kopalnię w swoim poemacie „Salinarum Vielicensium…”. Z kolei w XIX wieku, w swojej powieści „Faraon”, Bolesław Prus nawiązał do kopalni w Wieliczce, tworząc sceny inspirowane tym wyjątkowym miejscem. Zafascynowany swoją wycieczką do kopalni w 1878 roku, Prus opisał swoje wrażenia w cyklu artykułów „Kartki z podróży (Wieliczka)”, które zostały opublikowane w „Kurierze Warszawskim”.
Muzeum Żup Krakowskich i trasa turystyczna
Obecnie, zwiedzający kopalnię mają okazję nie tylko podziwiać jej imponującą architekturę, ale także poznać historię tego miejsca dzięki ekspozycji Muzeum Żup Krakowskich, które znajduje się na III poziomie kopalni, na głębokości 135 metrów. Zbiory muzealne obejmują narzędzia oraz urządzenia używane do wydobycia soli i dokumentują dzieje samej kopalni oraz miasta.
Podziemna Trasa Turystyczna, która powstała na przełomie XVIII i XIX wieku, ma długość około 3 kilometrów i obejmuje 20 komór, które znajdują się na głębokościach od 64 do 135 metrów. Zwiedzanie tej wyjątkowej trasy trwa około 2–3 godziny i pozwala turystom poczuć się jak prawdziwi górnicy, przemierzając wąskie korytarze kopalni. Część trasy została przystosowana do potrzeb osób niepełnosprawnych, dzięki czemu z tej atrakcji mogą korzystać wszyscy.
