Książę Henryk Probus – o związkach historii ze sztuką
W postaci wykutej w białym wapieniu, książę piastowski Henryk Probus IV prezentuje się obecnie na wystawie stałej Sztuka Śląska XII – XVI w, jako własność Muzeum Narodowego we Wrocławiu, w nagrobnej rzeźbie tumbowej.
Uwagę zwiedzającego przykuwa detaliczność wykonania, mnogość elementów pobudzających wyobraźnię i chęć poznania ich historii i symbolicznych znaczeń. Młode, piękne i męskie oblicze ukazane w pełni przepychu i splendoru, niczym pośmiertna maska Tutenchamona, rozpala pragnienie poznania człowieczej historii. Rzeźba, mimo nagrobna – idealnym drogowskazem.
Henryk Probus – historia życia
Osierocony, po śmierci ojca, kiedy matka od dawna już nie żyła, prawdopodobnie
w wieku 8 lat Henryk Probus otrzymał w spadku po Henryku III Białym i matce Judycie, córce Konrada Mazowieckiego, księstwo wrocławskie. Do 12. roku życia opiekę nad małoletnim i dzielnicą wrocławską sprawował książę śląski i arcybiskup salzburski stryj Władysław.
Nim Henryk dorósł i rozpoczął samodzielną politykę, w myśl testamentu ojca, opiekunem był również wuj, król czeski Ottokar II[1]. Koniec układu opiekuńczego ogłoszono w 1273 roku po wspólnej decyzji wrocławskich i czeskich możnowładców, przy czym Henryk pozostał wiernym stronnikiem swojego opiekuna. Dopiero śmierć wuja uwolniła go od zobowiązań względem Czech[2].
Czasy sprawowania władzy
Panujący Henryk IV wykazywał się dbałością o rozwój gospodarczy swego księstwa, inicjował rozwój swojego osadnictwa na niemieckim prawie, wspierał klasztory[3]. W politycznych dążeniach postawił sobie za cel stworzenie silnego własnego księstwa i zjednoczenie kraju.
Dla umocnienia władzy oparł się na mieszczaństwie i rycerstwie. Wystąpił przeciwko kręgom wyższego duchowieństwa, które rościło sobie prymat władzy duchowej nad świecką. Spór ten ujawnił się w konflikcie Henryka IV z biskupem Tomaszem II o niezawisłość władzy państwowej na terenie dóbr kościelnych[4].
Spór zakończył się zwycięstwem księcia, oznaczającym zwycięstwo zasady zwierzchnictwa władzy książęcej i obalenia separatystycznych roszczeń biskupa[5]. Myśląc o odnowieniu królestwa ufundował kolegiatę św. Krzyża na wrocławskim Ostrowie Tumskim, żeby upamiętnić pojednanie z biskupem Tomaszem II[6].
Testament księcia i przedwczesna śmierć
U szczytu politycznych i militarnych osiągnięć Henryk Probus poważnie podupadł na zdrowiu. Jan Długosz wspomina o chorobie księcia trwającej pół roku, której przyczyny upatrywał w podaniu przez Ślązaków truciźnie.
Na potwierdzenie tych kronikarskich informacji brak jest danych. Faktem jest, że jego śmierć nastąpiła w najmniej oczekiwanym momencie. Przed zgonem, który nastąpił w dniu 23 czerwca 1290 roku książę w obecności świeckich dostojników i duchownych sporządził testament.
Ostatnią wolę polecił wykonać biskupowi Tomaszowi II[7]. Zgodnie z życzeniem spisanym w testamencie przejściowym miejscem spoczynku miał być kościół św. Krzyża, do czasu wzniesienia, na obszarze zamku książęcego na Ostrowie Tumskim, kościoła klasztornego cysterek[8].
Nie doszło do fundacji konwentu, a testament nie został wykonany, zapewne dlatego, że Tomasz II wkrótce umarł, a Matylda brandenburska, żona Henryka, wróciła do ojczyzny, gdzie wkrótce zmarła[9].
Pragnieniem księcia spisanym w testamencie była też kontynuacja zamierzeń zjednoczeniowych, ponieważ nie miał syna, na spadkobierców zaś wybrał Przemysława II wielkopolskiego, który otrzymał Małopolskę, i Henryka głogowskiego, któremu przekazał księstwo wrocławskie[10].
Henryk IV Prawy zmarł, licząc zaledwie około trzydziestu trzech lat[11]. Trudno ustalić badaczom dokładną datę powstania nagrobka, jego fundatora i wykonawcy.
Henryk Probus – rzeźba nagrobna
Rozważaniom nad wymową przedstawień pomocne będzie uprzednie rozpoznanie tematów, by ich znaczenie powiązać z życiem księcia . W treściach nagrobka mieści się to, co rzeczywiście Henryk Prawy osiągnął.
Z dbałością o historyczne prawdopodobieństwo na boku tumby po lewej stronie księcia przedstawiono pogrążoną w rozpaczy rodzinę zmarłego, przewodniczącego uroczystościom pogrzebowym biskupa z akolitami oraz pięciu prałatów kapituły.
Zestaw osób na boku tumby po prawej stronie jawi się jako książęca rodzina w przekonującej charakterystyce strojów i gestów ukazana prawdopodobnie wraz z dworzanami. Płyta wierzchnia z jej kompozycją heraldyczną prezentuje osiągnięcia i polityczne aspiracje księcia, a także jego następców.
Prezentacja postaci księcia na płycie wierzchniej
Rycerski charakter postaci księcia wyrażony został przez zbroję kolczą, pancerz kolczy z tuniką wierzchnią, a także oręż w postaci miecza oraz ostrogi. Przesłanki społeczno-polityczne ukryte są na nagrobku Henryka IV w postaci tarcz herbowych z orłami.
Wybitnie heraldyczny charakter wyrażają wspomniane trzy tarcze herbowe, ale i szereg orłów, którymi wyhaftowana jest tunika księcia. Po lewej stronie Piasta, obok głowy widzimy orła z półksiężycem na piersiach i w koronie na głowie.
Dzięki badaniom opublikowanym przez Hermana Luchsa na temat dawniejszych, pierwotnych barw utraconych w ciągu wieków, dowiadujemy się. iż był on biały[12]. Ten właśnie herb jest najciekawszym zjawiskiem heraldycznym, budzącym szczególne zainteresowanie nauki.
Powodem jest niezwykła na Śląsku kolorystyka, odpowiadająca polskiemu godłu państwowemu, a także podkreślenie jego rangi. Analiza źródłowa badaczy historii politycznej i heraldyki polskiej pozwala zrozumieć wymowę herbu z ukoronowanym białym orłem i półksiężycem na piersi jako herb ogólnopolski, podkreślający znaczenie Śląska w zjednoczeniu Polski.
Wizerunki z tumby
Wśród postaci wyobrażonych w kondukcie pogrzebowym na tumbie można odczytać rozpoczynającego procesję, egzekutora testamentu, głównego celebransa pogrzebu, biskupa wrocławskiego Tomasza II.
Towarzyszy mu dwóch kleryków. Biskup rozpoczyna pochód szeregu duchowieństwa oraz osób świeckich. Pod każdą z pięciu arkad znajduje się jeden z prałatów kapituły kolegiaty św. Krzyża we Wrocławiu. Są to w myśl aktu fundacyjnego księcia z 1288 r:
- prepozyt,
- dziekan,
- scholastyk,
- kantor
- i kustosz[13].
Cztery arkady po prawej stronie księcia mieszczą dwanaście rozmaitych figur, opłakujących zmarłego. Trzy niewiasty z pierwszej w szeregu grupy ubrane w długie szaty, podbite gronostajami i czapeczki książęce, to zapewne księżne.
Kolejna arkada mieści starszą matronę, księżnę wdowę Matyldę z welonem żałobnym na głowie podtrzymywaną przez książąt. Płaszcze książąt w miejscu klamer spinają tarcze herbowe.
Następne trzy postaci to młodzi chłopcy, zapewne paziowie, dla których dozwolone w tamtym czasie było chodzić bez nakrycia głowy[14]. Ostatnia arkada przedstawia książęta w czapkach gronostajami podbitymi na głowie i długich żałobnych szatach; są to najprawdopodobniej spadkobiercy. Orszak żałobny zamykają klerycy. Płytę oburącz podtrzymują na każdym rogu tumby aniołowie z opuszczonymi, złożonymi na znak żałoby skrzydłami.
Inskrypcja
Postać księcia zapamiętana w kamieniu tak, iż daje się czytać nie tylko z łacińskiego napisu w majuskule:
HEN (-ricus) QUARTUS MILLE TRIA C (centa) MINUS X OBIT ILLE EGRE GIIS ANNIS SLE (-siae) CRA (-coviae) SAN (-domiriae) DUX NOCTE IO AHANNIS.
ale i w każdym skrzętnie przemyślanym detalu, staje się wymowną. Zaciekawionego odbiorcę kieruje, by zgłębił historię postaci, analizując krok po kroku elementy budowy rzeźby. Wiele z nich nie jest jednoznaczna i dosłowna, jak na przykład przytoczony napis.
Komentarz określający postać księcia wyrażony w inskrypcji nie jest ścisłym stwierdzeniem stanu władania w chwili śmierci, ponieważ książę nie władał Sandomierskiem, ale wiąże się z prowadzoną polityką. Tego dowiemy się, zgłębiając historię.
Bibliografia:
- Blatterbauer T., H.Luchs, Schlesische Fürstenbilder des Mittelalters, Berslau, 1872.
- Boras Z., Książęta Piastowscy Śląska, Katowice, 1974.
- Dobrzeniecki T., Wrocławski pomnik Henryka IV. Z dziejów pomników piastowskich na Śląsku od połowy XIV wieku, Klejnoty Sztuki Polskiej, Warszawa, 1964.
- Gumowski M., Grobowiec Henryka IV, „Zaranie Śląskie”, 1935, z. 4, s. 229-238.
- Jeżewska M, Nagrobek księcia Henryka IV Probusa, [w:] Śląska sztuka średniowieczna, t. 10, Wrocław, 1991.
- Pietrzykowski R., Henryk IV Probus, Warszawa, 1948.
- Sadowski T., Poczet książąt Wrocławia, Wrocław, 1999.
- Szczepańska J., Henryk IV Probus. Podstawowe problemy badawcze. Próba podsumowania., cz.2, „ Textus et Studia”, Kraków, 2019, nr 3/4 (19/20), s. 81 – 172.
- Wiesiołowski J., Ubiór i moda [w:] Kultura Polski Średniowiecznej XIV-XV, pod red. Bronisława Geremka, Warszawa, 1997.
[1]. R. Pietrzykowski, Henryk IV Probus, Warszawa, 1948, s.18-19.
[2]. T. Sadowski, Poczet książąt Wrocławia, Wrocław, 1999, s. 113-114, R. Pietrzykowski, Henryk IV Probus, s. 22 – 23.
[3]. J. Szczepańska, Henryk IV Probus. Podstawowe problemy badawcze. Próba podsumowania., cz. 2, „Textus et Studia”, 2019, nr 3/4 (19/20), s.83.
[4] M. Jeżewska, Nagrobek Księcia Henryka IV Probusa, [w:] Śląska sztuka średniowieczna, t. 10, Wrocław, 1991, s. 8.
[5] T. Dobrzeniecki, Wrocławski pomnik Henryka IV. Z dziejów pomników piastowskich na Śląsku od połowy XIV wieku. Klejnoty Sztuki Śląskiej, Warszawa, 1964, s. 6-7.
[6] Z. Boras, Książęta Piastowscy Śląska, Katowice, 1974, s. 145.
[7] Tamże, s 150 – 152.
[8] T. Sadowski, Poczet książąt Wrocławia, s. 126.
[9] T. Dobrzeniecki, Wrocławski pomnik Henryka IV, s. 16.
[10] Tamże, s. 7.
[11] J. Szczepańska, Henryk IV Probus. Podstawowe problemy badawcze, s.160.
[12]. T. Blatterbauer T., Luchs H., Schlesische Fürstenbilder des Mittelalters, Berslau, 1872, s. 21 -28.
[13]. M. Gumowski, Nagrobek Henryka IV w kościele św. Krzyża we Wrocławiu, Zaranie Śląskie, 1935, z. 4, s. 230.
[14]. J. Wiesiołowski, Ubiór i moda [w:] Kultura Polski Średniowiecznej XIV-XV, pod red. Bronisława Geremka, Warszawa, 1997, s. 37.
Ewa Wyrobiec
