Tego dnia 1919 roku założono Muzeum Narodowe w Poznaniu
Z pozoru to tylko budynek – z kamienia, szkła i historii. Ale za jego murami drzemią emocje, pamięć i opowieści o Polsce, jakiej już nie ma. Muzeum Narodowe w Poznaniu nie powstało z przypadku – zrodziło się z potrzeby ocalenia tożsamości w czasach, gdy wolność była marzeniem, a kultura oporem. Dziś jego zbiory mówią więcej niż słowa – wystarczy słuchać uważnie.
Muzeum Narodowe w Poznaniu należy do grona najważniejszych instytucji kultury w Polsce. Od lat stanowi nie tylko miejsce gromadzenia i eksponowania dziedzictwa narodowego, lecz także ważny ośrodek edukacyjny i naukowy. Jego kolekcje tworzą niezwykle różnorodny zbiór, który obejmuje zarówno dzieła sztuki, jak i eksponaty rzemiosła artystycznego, zabytki etnograficzne, unikalne numizmaty oraz artefakty o charakterze historycznym i artystyczno-historycznym.
Zbiory te są równocześnie rozproszone i uzupełniane przez osiem oddziałów muzeum, co czyni tę instytucję wyjątkową w skali krajowej. Każdy z oddziałów wnosi odrębne elementy do tej bogatej mozaiki, a ich wspólne funkcjonowanie tworzy spójną i unikalną strukturę kolekcjonerską.
Korzenie poznańskiego muzealnictwa – narodziny idei
Początki idei muzealnictwa na ziemiach wielkopolskich sięgały połowy XIX wieku. To właśnie wtedy zaczęły powstawać pierwsze lokalne instytucje muzealne, których inicjatorami były głównie środowiska polskie. Działo się to w okresie, kiedy Wielkopolska znajdowała się pod zaborem pruskim, co nie przeszkodziło polskim działaczom w tworzeniu przestrzeni do ochrony narodowej tożsamości i pamięci. Z czasem jednak również administracja pruska włączyła się w rozwój muzealnictwa w regionie, nadając mu szerszy wymiar i dynamikę.
Moment przełomowy nastąpił w 1919 roku, kiedy Polska odzyskała niepodległość, a wraz z nią nastał czas odbudowy i rozwoju instytucji kultury, opartych na wartościach narodowych i idei wspólnego dziedzictwa.
Pierwsze muzeum – narodziny idei ochrony zabytków
Fundamentem dzisiejszego Muzeum Narodowego w Poznaniu było Muzeum Starożytności Polskich i Słowiańskich, powstałe w 1857 roku z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Nauk – jednej z najstarszych i najważniejszych polskich organizacji naukowych. Instytucja ta odegrała pionierską rolę w kształtowaniu nowoczesnego podejścia do zbierania, katalogowania i ochrony zabytków kultury narodowej.
Prawdziwy rozkwit kolekcji miał miejsce od 1870 roku, kiedy to Seweryn Mielżyński – wybitny ziemianin, patriota i mecenas sztuki – nabył niezwykle cenną kolekcję należącą do Edwarda Rastawieckiego. W skład tego zbioru wchodziły między innymi:
- obrazy, rysunki i grafiki polskich twórców z końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku,
- kolekcja monet i medali, ukazująca bogactwo tradycji numizmatycznej,
- artefakty archeologiczne ilustrujące dzieje ziem polskich,
- rozbudowany księgozbiór o tematyce historycznej i artystycznej.
Rok później, w 1871 roku, cały zbiór został przekazany na własność Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Równocześnie Mielżyński wzbogacił go o Galerię Miłosławską, czyli prywatny zbiór dzieł sztuki europejskiej oraz rodzinny księgozbiór. Jego dalsze działania i wsparcie finansowe pozwoliły na budowę nowej siedziby muzeum, ukończonej w 1882 roku. Na jego cześć instytucję nazwano Muzeum imienia Mielżyńskich.
Odpowiedź niemieckiej administracji – Kaiser Friedrich Museum
W odpowiedzi na intensywne działania polskiego środowiska naukowego i kulturalnego, administracja pruska powołała do życia w 1885 roku Towarzystwo Historyczne dla Prowincji Poznań (niem. Historische Gesellschaft für die Provinz Posen). Celem tej organizacji była ochrona i propagowanie niemieckiego dziedzictwa historycznego w regionie. Zwieńczeniem tych wysiłków było powstanie w 1893 roku Poznańskiego Muzeum Prowincji (Provinzial-Museum), którego struktura opierała się na trzech działach:
- sztuki,
- przemysłu artystycznego,
- przyrody.
Nowa siedziba muzeum powstała przy ówczesnym Wilhelmsplatz (obecnie Plac Wolności) i została otwarta w 1904 roku. Budynek zaprojektował Karl Hinkeldeyn, a instytucję nazwano Kaiser Friedrich Museum. Jej znaczenie wzrosło jeszcze w 1903 roku, kiedy zdeponowano tam jedną z najcenniejszych kolekcji – zbiór Atanazego Raczyńskiego, znanego dyplomaty i kolekcjonera sztuki europejskiej.
Muzeum Narodowe w Poznaniu – czas wojny i odbudowy
II wojna światowa była czasem tragicznych strat dla muzealnictwa poznańskiego. W wyniku działań wojennych i grabieży dokonywanych przez niemiecką administrację, wiele bezcennych eksponatów zostało zniszczonych lub wywiezionych. Szczególnie ucierpiały:
- zbiory etnograficzne,
- kolekcje numizmatyczne,
- liczne dzieła sztuki.
Budynek muzeum został ponownie przemianowany na Kaiser Friedrich Museum Posen. Po zakończeniu wojny, w 1945 roku, historycy sztuki z Poznania rozpoczęli mozolną odbudowę kolekcji. W tym samym roku powołano również Dział Instrumentów Muzycznych, a w kolejnych latach zaczęto organizować regionalne placówki muzealne.
Jednym z ważniejszych wydarzeń było otwarcie w 1949 roku Muzeum Pałac w Rogalinie, w którym zaprezentowano wyjątkową kolekcję malarstwa europejskiego zgromadzoną przez Edwarda Aleksandra Raczyńskiego. W 1950 roku muzeum zyskało oficjalną nazwę Muzeum Narodowe w Poznaniu, co umocniło jego pozycję jako jednego z najważniejszych ośrodków kultury w Polsce.
Muzeum Narodowe w Poznaniu – rozwój i nowe oddziały muzealne
Lata powojenne to czas intensywnej rozbudowy struktury muzeum. W kolejnych dekadach powoływano do życia nowe oddziały oraz systematycznie wzbogacano zbiory. Do najważniejszych wydarzeń należały:
- 1951 – przejęcie zarządu nad Zamkiem w Gołuchowie, gdzie w 1962 roku otwarto stałą ekspozycję,
- 1952/1953 – integracja elementów dawnego Muzeum Miejskiego,
- 1954 – utworzenie Muzeum Historii Miasta Poznania w ratuszu,
- 1963 – inauguracja Wielkopolskiego Muzeum Wojskowego,
- 1965 – otwarcie Muzeum Rzemiosł Artystycznych na Wzgórzu Przemysła,
- 1975 – utworzenie Muzeum Adama Mickiewicza w pałacu w Śmiełowie,
- 1987 – otwarcie nowej siedziby Muzeum Etnograficznego,
- 2017 – otwarcie Muzeum Sztuk Użytkowych po rozbudowie Zamku Królewskiego,
- 2022 – aktualizacja nazw oddziałów, w tym przemianowanie instytucji na Muzeum Sztuk Użytkowych w Zamku Królewskim w Poznaniu.
Raczyńscy – dziedzictwo, które przetrwało wieki
Przełomowym momentem dla dalszego rozwoju kolekcji było powstanie w 1991 roku Fundacji im. Raczyńskich przy Muzeum Narodowym w Poznaniu. Fundacja ta miała na celu uregulowanie kwestii własnościowych związanych z rogalinską spuścizną rodziny Raczyńskich, a także umożliwiła dalszą opiekę nad zbiorami. W jej skład weszły:
- Galeria Rogalińska Edwarda Aleksandra Raczyńskiego,
- zbiory Atanazego Raczyńskiego, zgromadzone przez lata jego pracy dyplomatycznej i kolekcjonerskiej.
W 1997 roku do Fundacji dołączyli także spadkobiercy kurlandzkiej linii Raczyńskich, co pozwoliło na digitalizację i uzupełnianie kolekcji, zwiększając jej dostępność dla badaczy i zwiedzających.
Muzeum Narodowe w Poznaniu – nowoczesność i dalsze perspektywy
W latach 70. XX wieku zmodernizowano fasadę głównego gmachu muzeum. Nową mozaikę zaprojektował Zbigniew Bednarowicz, a elementy architektoniczne odtworzył Józef Murlewski. W 1975 roku powołano Dział Plakatu i Designu, który w 1982 roku rozszerzono o zbiory związane z przemysłowym wzornictwem. W 1992 roku utworzono Dział Fotografii, Filmu i Wideo, który zasilił zasoby Galerii Sztuki Współczesnej.
W 2001 roku muzeum wzbogaciło się o nowe skrzydło Galerii Malarstwa i Rzeźby, które zyskało potoczną nazwę jamnika ze względu na swoją charakterystyczną bryłę.
Do 2006 roku muzeum zgromadziło 309 569 obiektów, które zostały zarejestrowane w 203 304 pozycjach inwentarzowych oraz 4 119 depozytach. Był to niezwykle wymowny dowód ogromnego zaangażowania zespołu muzealników oraz ich konsekwentnej pracy na rzecz ochrony i popularyzacji dziedzictwa narodowego.
