Tego dnia 1492 roku w Angoulême urodziła się Małgorzata z Nawarry, patronka humanistów i reformatorów, pierwsza nowoczesna kobieta
Na granicy średniowiecza i renesansu przyszła na świat kobieta, która odważyła się mówić własnym głosem, zanim było to modne, a może nawet bezpieczne. W świecie zdominowanym przez mężczyzn Małgorzata z Nawarry pisała, reformowała, chroniła i kochała – na przekór konwenansom i oczekiwaniom. Jej życie to opowieść o sile łagodności i potędze umysłu, który nie uznawał granic.
Małgorzata z Nawarry (znana także jako Małgorzata z Angoulême) była francuską księżniczką, księżną Alençon oraz królową Nawarry poprzez swoje drugie małżeństwo z królem Henrykiem II z Nawarry. Jej brat został monarchą Francji jako Franciszek I, a rodzeństwo Małgorzaty zasłynęło jako twórcy wyrafinowanego dworu intelektualnego i kulturalnego we Francji renesansu.
Małgorzata jest uważana za przodkinię królów Francji z dynastii Burbonów. Była matką Joanny d’Albret, której syn, Henryk z Nawarry, został królem Francji jako Henryk IV, pierwszy monarcha tej dynastii. Działając jako autorka, mecenaska humanistów i reformatorek, odegrała kluczową rolę w rozwoju francuskiego renesansu. Amerykański pisarz Samuel Putnam określił ją jako Pierwszą Nowoczesną Kobietę.
Dzieciństwo i edukacja
Małgorzata przyszła na świat w Angoulême jako najstarsze dziecko Ludwiki Sabaudzkiej oraz Karola, hrabiego Angoulême. Jej ojciec był potomkiem Karola V, co dawało mu potencjalne prawa do tronu francuskiego poprzez zasadę męskiej primogenitury, gdyby Karol VIII i Ludwik, książe Orleanu, nie pozostawili potomstwa męskiego.
Wkrótce po jej narodzinach, rodzina przeniosła się do Cognac, gdzie silnie obecne były wpływy włoskie, a twórczość Boccaccia cieszyła się niemal boskim poważaniem. Małgorzata wychowywała się wspólnie z bratem i kilkorgiem przyrodniego rodzeństwa, będącego owocem związków pozamałżeńskich ojca. Wśród nich były Joanna z Angoulême, Madeleine oraz Souveraine.
Jej matka, owdowiała w wieku dziewiętnastu lat, zadbała o staranną edukację córki, obejmującą m.in. naukę łaciny. Już jako dziecko Małgorzata zasłynęła jako mecenas uczonych w królestwie swojego brata. Gdy miała dziesięć lat, matka próbowała wydać ją za księcia Walii, przyszłego Henryka VIII, jednak propozycja została grzecznie odrzucona. Największym uczuciem darzyła zapewne Gastona de Foix, księcia de Nemours, który zginął jako bohater w bitwie pod Rawenną w 1512 roku.
Małgorzata z Nawarry – małżeństwa i rola na dworze
W wieku siedemnastu lat Małgorzata została wydana za mąż za Karola IV z Alençon. Było to małżeństwo zaaranżowane przez króla Ludwika XII, podobnie jak małżeństwo jego córki Klaudii z Franciszkiem. Małgorzata, opisana jako promienna księżniczka o fiołkowo-niebieskich oczach, została żoną niemal analfabety, co było efektem względów politycznych. Z tego związku nie narodziły się dzieci.
Po wstąpieniu Franciszka I na tron w 1515 roku, Małgorzata stała się najważniejszą kobietą we Francji. Prowadziła słynny salon literacki, zwany Nowym Parnasem, który skupiał najwybitniejszych twórców epoki. Po śmierci królowej Klaudii, Małgorzata zaopiekowała się swoimi siostrzenicami, Madeleine i Małgorzatą.
Królowa Nawarry i działalność dyplomatyczna
Po śmierci pierwszego męża w 1525 roku, Małgorzata wyszła ponownie za mąż w styczniu 1527 roku za Henryka II z Nawarry, co uczyniło ją królową tego kraju. Choć Henryk sprawował władzę tylko nad Dolną Nawarrą i księstwem Béarn, to małżeństwo miało ogromne znaczenie polityczne.
Z tego związku narodziła się dwójka dzieci:
- Joanna III z Nawarry (ur. 16 listopada 1528, zm. 9 czerwca 1572) – przyszła królowa Nawarry i matka Henryka IV
- Jan (ur. 7 lipca 1530, zm. 25 grudnia 1530) – zmarł jako niemowlę
W okresie, gdy jej brat został uwięziony przez cesarza Karola V po bitwie pod Pawią, Małgorzata osobiście zaangażowała się w negocjacje pokojowe. Przemierzała konno zimowe lasy, pisząc listy dyplomatyczne nocami, by dotrzymać terminu bezpiecznego przejazdu.
Po utracie syna w 1530 roku, napisała swoje najbardziej kontrowersyjne dzieło Miroir de l’âme pécheresse (Zwierciadło grzesznej duszy). Utwór ten został potępiony przez Sorbonę jako herezja. Jeden z mnichów twierdził nawet, że powinna zostać zszyta w worek i wrzucona do Sekwany. Jej brat jednak wymusił przeprosiny ze strony teologów.
Małgorzata z Nawarry – twórczość literacka i wpływ na reformację
Małgorzata pisała wiele poezji i dramatów. Do jej najważniejszych dzieł należą zbiór nowel Heptaméron oraz mistyczny poemat religijny Zwierciadło grzesznej duszy, gdzie dusza przemawia jako kobieta tęskniąca za Chrystusem. Dzieło to trafiło na dwór angielski, sugerując jej wpływ na angielską reformację.
Po wygnaniu Jana Kalwina i Wilhelma Farela z Genewy w 1538 roku, Małgorzata korespondowała z Marie Dentière, protestancką reformatorką z Walonii. Marie była matką chrzestną córki Małgorzaty i autorką podręcznika do hebrajskiego, napisanego specjalnie dla niej. W odpowiedzi na list Małgorzaty, Dentière przesłała broszurę Epistre tres utile (List bardzo użyteczny), w której prosiła Małgorzatę o wsparcie dla reformatorów i dostęp kobiet do Pisma Świętego.
Dziedzictwo i mecenat
Podczas pobytu we Francji Anna Boleyn była damą dworu królowej Klaudii, ale istnieją przypuszczenia, że mogła też służyć u Małgorzaty i przesiąknąć jej poglądami religijnymi. Jej córka, Elżbieta I, przetłumaczyła Zwierciadło grzesznej duszy na język angielski w wieku jedenastu lat i ofiarowała tę wersję swojej macosze Katarzynie Parr.
Małgorzata wspierała licznych artystów i pisarzy, m.in. François Rabelais’a, Clémenta Marota, Pierre’a de Ronsarda i Claude de Bectoz. Chroniła reformatorów, w tym Jana Kalwina, choć sama nie była kalwinistką. Jej śmierć była punktem zwrotnym – wkrótce po niej Francję ogarnęęły wojny religijne, w tym rzeź w noc Świętego Bartłomieja w 1572 roku.
Wraz z bratem utrzymywała kontakty z Leonardem da Vinci, który osiedlił się w Clos Lucé nieopodal Château d’Amboise i zmarł tam w 1519 roku.
Pierre Brantôme pisał o niej: Była wielką księżną. Ale oprócz tego była bardzo łagodna, życzliwa, łaskawa, hojna i przyjazna wszystkim.
Erazm z Rotterdamu wysłał do niej list, w którym zawarł słowa: Od dawna podziwiam dary, jakimi Bóg Cię obdarzył; roztropność godną filozofa, czystość, umiarkowanie, pobożność, niezłomność duszy i niezwykły lekceważący stosunek do marności świata. Któż nie podziwia takich przymiotów u siostry wielkiego króla?
Amerykański historyk Will Durant pisał: W Małgorzacie renesans i reformacja były przez chwilę jednością… Była uosobieniem miłosierdzia. Chodziła po ulicach Nawarry bez eskorty, pozwalając każdemu się zbliżyć…
Jules Michelet nazwał ją Matką francuskiego renesansu, a Pierre Bayle uznał jej ochronę nad prześladowanymi za heroiczną wielkoduszność bez precedensu. Samuel Putnan nazwał ją pierwszą nowoczesną kobietą.
