Przez tysiące lat irlandzkie krajobrazy skrywały w swoich wzgórzach monumentalne konstrukcje, które uchodziły za królewskie nekropolie. Dziś wiemy, że grobowce z epoki kamienia łupanego były czymś znacznie bardziej niezwykłym — świadectwem wspólnoty, wierzeń i rytuałów, które zmieniły historię neolitycznej Irlandii na zawsze.
Przez wiele lat panowało przekonanie, że grobowce z epoki kamienia łupanego w Irlandii były miejscem spoczynku elitarnych dynastii — władców i ich bliskich krewnych. Jednak najnowsze badania DNA, obejmujące szczątki 55 osób pochowanych w tych około 5000-letnich konstrukcjach, ukazują zupełnie inny obraz dawnej społeczności. Wyniki tych analiz, opublikowane 2 kwietnia 2025 roku w Cambridge Archaeological Journal, podważają wcześniejsze teorie o istnieniu rodów dziedzicznej władzy w neolicie.
W epoce neolitu, która w Irlandii trwała od około 3900 do 2500 roku p.n.e., ludzie budowali imponujące konstrukcje z dużych głazów, znane jako megalityczne monumenty. Były to wielkie grobowce, w których składano zarówno szczątki ludzkie, jak i urny z prochami. Ich rozmiar i monumentalność sugerowały, że miały szczególne znaczenie, jednak archeolodzy od lat dyskutowali, czy były to wyłącznie grobowce, czy może również miejsca rytuałów, ceremonii i występów publicznych.
Pierwsze badania DNA wykazały, że budowniczowie tych grobowców byli wczesnymi rolnikami, którzy prowadzili życie osiadłe, hodując bydło i uprawiając zboża. Co więcej, wcześniejsze analizy sugerowały, że grobowce z epoki kamienia łupanego mogły być zarezerwowane dla członków elitarnych rodzin, w których zdarzały się nawet związki kazirodcze. Jednak nowe badania zmieniły ten obraz diametralnie.
Od dynastii do społeczności
Jak wyjaśniał Neil Carlin, archeolog z University College Dublin i główny autor badania, megalityczne monumenty mogły być miejscami, gdzie społeczności spotykały się sezonowo, aby pracować, ucztować i grzebać swoich zmarłych. Według badaczy zmiana w budowie i funkcji grobowców miała miejsce po około czterech stuleciach rolnictwa w Irlandii.
Naukowcy zidentyfikowali cztery główne typy grobów w neolicie:
- trzy proste formy stosowane na wcześniejszych etapach,
- oraz rozwinięty grobowiec przejściowy, który pojawił się około 3300 roku p.n.e.
Grobowce przejściowe charakteryzowały się dużymi, okrągłymi kopcami ziemnymi, do których prowadziły kamienne korytarze. Te monumentalne konstrukcje, starsze od piramid egipskich i Stonehenge, do dziś zdobią krajobraz Irlandii. Najbardziej znanym przykładem pozostaje kompleks Newgrange, uznawany za jedno z najważniejszych miejsc neolitycznych na świecie.
Carlin i jego zespół zauważyli, że większość osób pochowanych w przejściowych grobowcach nie była blisko spokrewniona. Badacze podkreślili w artykule: Nie możemy stwierdzić, że te grobowce były miejscem ostatecznego spoczynku dynastii, która ograniczała dostęp do pochówków wyłącznie do członków swojej rodziny.
Zmiany w więziach pokrewieństwa i kosmologii
W świetle nowych danych stało się jasne, że grobowce z epoki kamienia łupanego odzwierciedlały nie tyle związki biologiczne, co wspólne więzi kulturowe i religijne. Społeczności neolityczne zaczęły funkcjonować na większą skalę, tworząc rozległe sieci społeczne obejmujące różne grupy ludzi, którzy dzielili podobne wierzenia i wartości.
Jak podkreślił Carlin, Uważamy, że zmiana ta pokazuje, jak grupy pokrewieństwa, korzystające z tych grobowców, coraz częściej zawierały związki z osobami spoza bliskiego kręgu rodzinnego, wybierając partnerów z rozproszonych, ale powiązanych społeczności.
Badacze nie byli w stanie jednoznacznie ustalić przyczyny tej zmiany. Jednak rozmieszczenie licznych przejściowych grobowców wskazuje, że różne grupy spotykały się sezonowo, by wspólnie uczestniczyć w ceremoniach i rytuałach. Zamiast widzieć w neolicie społeczeństwa podporządkowane silnym dynastiom, naukowcy sugerują, że była to raczej społeczność egalitarna, gdzie więzi kulturowe przeważały nad biologicznym pokrewieństwem.
Grobowce z epoki kamienia łupanego: potrzeba głębszych badań nad zmianami społecznymi
Mimo przełomowych odkryć, badacze zgodnie podkreślali, że pełne zrozumienie przemian społecznych, jakie zachodziły w Irlandii po 3600 roku p.n.e., wymagało jeszcze wielu lat pracy. Aby stworzyć bardziej szczegółowy obraz tamtych społeczności, potrzebne były:
- większe ilości próbek starożytnego DNA (aDNA) pochodzące z różnych kontekstów archeologicznych,
- gęstsze zestawy danych z kluczowych stanowisk archeologicznych, obejmujące pochówki więcej niż czterech osobników,
- pełne uwzględnienie danych kulturowych: architektury, przedmiotów codziennego użytku, zapisów osadniczych i analiz ciał ludzkich.
Tylko integracja wyników badań genetycznych i archeologicznych mogła dać wgląd w złożone struktury społeczne i zmieniające się modele relacji. Autorzy badania — wśród których, oprócz Neila Carlina, znaleźli się również badacze tacy jak Smyth, Carlin, Hofmann, Frieman, Greaney, Whittle, Pollard, Richardson i Booth — zwracali uwagę, że interpretacja wyników musiała być zakorzeniona w nowoczesnych ramach teoretycznych archeologii.
Grobowce z epoki kamienia łupanego: nowe rozumienie pokrewieństwa i społeczeństwa neolitycznego
W badaniach podkreślano, że pojęcie pokrewieństwa w neolicie było znacznie bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać z samej analizy DNA. Obejmowało ono nie tylko biologiczne więzi, ale także:
- wspólne działania społeczne,
- rytuały,
- budowę monumentalnych struktur,
- dzielenie kosmologicznych wierzeń.
Jak zauważono, “ludzie, miejsca, rośliny, zwierzęta i rzeczy wzajemnie się konstytuowały poprzez wymianę i relacje”, tworząc szeroką, nielinearną sieć powiązań.
Badacze wskazali także na konieczność zmiany perspektywy interpretacyjnej. Zamiast patrzeć na dawną społeczność wyłącznie przez pryzmat więzów krwi, zalecali uwzględnianie szerszych kontekstów kulturowych i symbolicznych, które kształtowały społeczne i duchowe życie neolitycznej Irlandii.
Zagrożenie biologicznym determinizmem w archeologii
Autorzy badania stanowczo przestrzegali przed niebezpieczeństwem biologicznie deterministycznych narracji. Łączenie wyników genetycznych bezpośrednio z tożsamościami społecznymi mogło, jak ostrzegali, wzmacniać etnocentryczne i historycznie uwarunkowane kategorie siebie i innych w sposób, który jest nie tylko niekompletny, ale aktywnie szkodliwy. Na ten aspekt szczególnie zwracali uwagę Abel i Frieman w swoich publikacjach.
Badacze argumentowali, że choć genetyka starożytna dostarczała cennych danych, powinna być traktowana jako jedno z wielu źródeł wiedzy o przeszłości, a nie jedyne narzędzie interpretacyjne. Archeologia, analiza przedmiotów, struktur i zachowań rytualnych były równie ważne dla zrozumienia złożoności neolitycznych społeczeństw.
Jak trafnie podsumowano w badaniu, “przeszłość musi zachować swoją odmienność.” Nie można jej upraszczać ani tłumaczyć wyłącznie na podstawie współczesnych kategorii biologicznych i społecznych.
Źródła:
- Carlin Neil i in., Social and Genetic Relations in Neolithic Ireland: Re-evaluating Kinship, Cambridge University Press [dostęp: 28.04.2025].
- Kristina Killgrove, Stone Age tombs for Irish royalty aren’t what they seem, new DNA analysis reveals, [dostęp: 28.04.2025].
Fot. Poglądowa
