Tego dnia 1568 roku w Eskistunie (Szwecja) urodziła się Anna Wazówna. Była młodszą siostrą króla Polski Zygmunta III Wazy i córką Jana III Wazy i jego żony Katarzyny Jagiellonki. Królewna przyszła na świat, gdy jej rodzice opuścili już więzienie w zamku Gripsholm w Sztokholmie
W cieniu królewskich intryg i politycznych decyzji rozgrywała się cicha, lecz fascynująca opowieść o kobiecie, która nie zgadzała się na przeciętność. W świecie zdominowanym przez mężczyzn, religijne dogmaty i dworskie konwenanse, Anna Wazówna potrafiła zachować niezależność i wpływy, mimo że była protestantką w katolickiej Polsce. Jej życie pełne było paradoksów, nieudanych mariaży politycznych i lojalności, która przetrwała królewskie detronizacje. To właśnie w tej wielowarstwowej historii odnajdujemy obraz kobiety, która nie pozwoliła zepchnąć się na margines – ani przez historię, ani przez własną rodzinę.
Katarzyna Jagiellonka wychowywała swoje dzieci zgodnie z zasadami religii katolickiej. Mimo że w Szwecji obowiązywał luteranizm. Sytuacja zmieniła się 16 września 1583 roku, kiedy córka Zygmunta Starego i Bony Sforzy odeszła z tego świata, a Jan III Waza ożenił się po raz drugi. Nowa żona ojca – Gunilla Bielke była luteranką i miała duży wpływ na swoją pasierbicę. Pod wpływem macochy Anna Wazówna przeszła na protestantyzm.
Anna Wazówna po koronacji brata…
Gdy 27 grudnia 1587 roku Zygmunt III Waza z inicjatywy ciotki – Anny Jagiellonki został królem Polski, Anna Wazówna przyjechała nad Wisłę wraz z bratem. Niestety, jako luteranka, nie była mile widziana na Wawelu, jednak król Zygmunt III Waza uczynił ją swoją doradczynią, ponieważ cenił jej mądrość i inteligencję.
Mimo że królowa wdowa Anna Jagiellonka była zatwardziałą, a wręcz czasami fanatyczną katoliczką, nie próbowała nawracać siostrzenicy na wiarę rzymskokatolicką. Paradoksalnie, mimo że Anna Wazówna była innego wyznania, to jej ciotka Anna Jagiellonka znalazła z nią wspólny język. Nazywała siostrzenicę nawet swoją „Anusią”.
Króla Zygmunta III Wazę nazywała „Zyziem”, ale jak twierdziła prof. Maria Bogucka, między ciotką a siostrzeńcem była wyczuwalna wyraźna niechęć. Jednak Edward Rudzki, autor dwutomowej publikacji o polskich monarchiniach twierdził, że konflikty między Anną Jagiellonką a Zygmuntem III Wazą były normalnymi sprzeczkami, jakie zdarzają się między 20-letnim mężczyzną i dużo starszą przecież matką (w tym przypadku ciotką). Zdaniem Rudzkiego, o żadnej niechęci mowy być nie mogło.
Od czasu koronacji brata na króla Polski, Anna Wazówna nie opuszczała praktycznie terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wyjątkiem był rok 1589, kiedy to udała się do Rewla (dziś Tallinn, stolica Estonii). Podczas tego spotkania – Jan III Waza namawiał syna do powrotu do Szwecji, ponieważ istniała obawa, że Zygmunt III Waza utraci prawo do dziedzicznego tronu Szwecji. Przypomnijmy, że po śmierci Jana III Wazy, Zygmunt III Waza objął szwedzki tron, ale w 1599 roku został zdetronizowany za odmowę przejścia na luteranizm.
Zygmunt III Waza, po koronacji na króla Szwecji wrócił nad Wisłę, a w swoim drugim królestwie zostawił siostrę, jako swoją namiestniczkę. Anna Wazówna mieszkała wówczas w zamku Stegeborg.
W latach 1595-1598, Anna Wazówna, jako namiestniczka brata, broniła jego praw i próbowała zapobiec przejęciu realnej władzy w Szwecji przez Karola Sudermańskiego, późniejszego króla Szwecji Karola IX Wazę. Co jej się ostatecznie nie udało.
Po detronizacji brata ze szwedzkiego tronu…
Gdy Zygmunt III Waza został zdetronizowany ze szwedzkiego tronu, Anna Wazówna na stałe zamieszkała w Polsce i podróżowała z dworem brata. Najpierw mieszkała w Warszawie, później odwiedziła Ujazdów i Nowe Miasto Korczyn. Przebywała również w Krakowie, Łobzowie, a także w Brodnicy, gdzie otrzymała od Zygmunta III Wazy starostwo. Jak już wspominałem, miała duży wpływ na brata, szczególnie w kwestii obsadzania stanowisk.
Otrzymanie starostwa w Brodnicy, jak i później w Golubiu, wiązało się z tym, że Zygmunt III Waza, chciał zapewnić siostrze dobrobyt. Mimo starań, nie udało mu się wydać jej za mąż.
Aby utrzymać starostwa nadane jej przez brata, musiała oddać swoje klejnoty Stanisławowi Niemojewskiemu, który sprzedał je za 69 tys. zł. Mimo luterańskiego wyznania, polska szlachta widziała w Annie Wazównie potomkinię Jagiellonów i nie sprawiała jej trudności w zarządzaniu starostwami.
Anna Wazówna lubiła tańczyć i kochała balet. Oprócz organizowania wesel swoim dwórkom, wydała również wystawne przyjęcie, z okazji ślubu brata z jego drugą żoną – Konstancją Habsburżanką.
Zmarła 6 lutego 1625 roku w Brodnicy. Planowano pochować ją w katedrze wawelskiej, jako że była członkinią rodziny królewskiej. Jednak jej gorliwy stosunek do protestantyzmu to uniemożliwiał. Została pochowana na zamku w Brodnicy, w ufundowanym przez brata cynowym sarkofagu.
W 1636 roku, kiedy królem Polski był jej bratanek – Władysław IV Waza, szczątki Anny Wazówny zostały przeniesione do mauzoleum, które znajduje się w toruńskim kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.
Bibliografia:
- Bogucka Maria, Anna Jagiellonka, Wrocław, Warszawa, Kraków 1994.
- Rudzki Edward, Polskie królowe. Żony królów elekcyjnych, Warszawa 1990.
- Wisner Henryk, Zygmunt III Waza, Warszawa 1984.
Fot. Domenico Tintoretto, Portret Pani w Czerni, około 1590–1599, Isabella Stewart Gardner Museum w Bostonie, wykorzystany jako ilustracja książki Listy Anny Wazy (1568–1625), mogący przedstawiać Annę Wazównę
