Tego dnia 1919 roku sejm podjął uchwałę „O powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu naczelnika państwa”, nazywaną także Małą Konstytucją
Patriotyzm i niezłomna postawa Józefa Piłsudskiego doprowadziły do stopniowego odrodzenia kraju. Swoją walkę o niepodległość rozpoczął w konspiracji, przechodząc następnie do oficjalnych i legalnych metod służących odzyskaniu niepodległości. 11 listopada 1918 roku objął władzę wojskową z rąk Rady Regencyjnej. Józef Piłsudski Naczelnikiem Państwa został już w lutym następnego roku.
Kim był Józef Piłsudski?
Józef Klemens Piłsudski urodził się 5 grudnia 1867 roku w majątku rodzinnym Zułów (Wileńszczyzna), leżącym na dawnych Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej będących wówczas pod zaborem rosyjskim. W jego domu pielęgnowano tradycje polskie oraz pamięć o rozbiorach i powstaniach, szczególnie o powstaniu styczniowym.
W 1877 roku Józef Piłsudski rozpoczął naukę w carskim gimnazjum w Wilnie, gdzie zetknął się z rusyfikacją. To skłoniło go do pracy konspiracyjnej.
Po ukończeniu nauki rozpoczął studia medyczne w Charkowie. Tu nawiązał znajomości, przez które został wplątany w przygotowania do zamachu na życie cara. Spisek został wykryty przez Rosjan. Józef Piłsudski został aresztowany i w trybie administracyjnym skazano go na 5-letni pobyt na Syberii.
Poznał tam innych zesłańców, w tym powstańców styczniowych. Pobyt na Syberii wpłynął na kształtowanie poglądów i ideałów Józefa Piłsudskiego, które miały duży wpływ na jego dalsze działania skierowane przeciw zaborcom.
Po powrocie z Syberii Józef Piłsudski wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej. Zajmował się redagowaniem, drukiem i kolportażem wydawnictw konspiracyjnych (tzw. bibuły), w tym bardzo popularnej gazety „Robotnik”.
Za tę działalność został aresztowany przez władze zaborcze i osadzony w Cytadeli Warszawskiej. Tam spędził ponad rok. W wyniku symulowania choroby psychicznej został przeniesiony do szpitala psychiatrycznego w Sankt Petersburgu.
Dzięki pomocy działaczy PPS udało mu się stamtąd uciec. Zmienił wówczas charakter swojej działalności i zaczął tworzyć Organizację Bojową. Jej zadaniem było organizowanie akcji zbrojnych mających na celu przeciwstawienie się działaniom zaborcy rosyjskiego.
W 1901 roku Józef Piłsudski przeniósł się do Galicji, będącej pod panowaniem austro-węgierskim. Panowała tu autonomia dająca Polakom duże możliwości w zakresie rozwoju kulturalnego i społecznego.
Józef Piłsudski wykorzystał te warunki do utworzenia wraz z Kazimierzem Sosnkowskim konspiracyjnego Związku Walki Czynnej we Lwowie. Jego celem było kształcenie organizatorów przyszłego powstania w zaborze rosyjskim.
Józef Piłsudski nawiązał współpracę z austro-węgierskim wywiadem wojskowym, co pozwalało mu na tworzenie i rozwijanie legalnych organizacji o charakterze paramilitarnym. Z kolei Austriacy liczyli na ich wsparcie w przypadku wybuchu konfliktu zbrojnego z Rosją.
W 1910 roku w Krakowie i Lwowie powstały kolejne, tym razem legalne, organizacje – Towarzystwo „Strzelec” oraz Związek Strzelecki, których celem było przygotowywanie kadr przyszłej polskiej armii.
Wybuch I wojny światowej przyniósł Józefowi Piłsudskiemu i jego kompanom nadzieję na zmiany. Nie powiodły się jednak próby wzniecenia powstania narodowego na terenie Królestwa Polskiego.
Wówczas Józef Piłsudski dołączył do Naczelnego Komitetu Narodowego, któremu podlegały Legiony Polskie, będące częścią armii austro-węgierskiej. Józef Piłsudski został dowódcą 1. Pułku, a następnie I Brygady Legionów.
Jedną z najważniejszych bitew na szlaku bojowym Legionów była ta stoczona w dniach 4-6 lipca 1915 roku pod Kostiuchnówką. Józef Piłsudski dał się poznać jako dobry strateg i dowódca, nawiązał też dobre relacje z żołnierzami. Jego dążenia do podkreślania polskości Legionów i walki o niepodległość doprowadziły do jego dymisji 27 września 1916 roku.
Ważnym wydarzeniem wpływającym na dalsze decyzje Józefa Piłsudskiego był Akt 5 listopada 1916 roku. Była to deklaracja cesarzy Niemiec i Austro-Węgier zapowiadająca odbudowę Królestwa Polskiego związanego z państwami centralnymi. Wydarzenie to postawiło sprawę polską na arenie międzynarodowej, ale miało także na celu pozyskanie polskich żołnierzy do walki z Rosją.
11 stycznia 1917 roku Józef Piłsudski stanął na czele Komisji Wojskowej w Tymczasowej Radzie Stanu – namiastce rządu powołanego przez niemieckich zaborców na terenie Królestwa Polskiego.
Było to wynikiem rosnącej popularności Józefa Piłsudskiego wśród polskiego społeczeństwa. Jego główny postulat – włączenie Legionów Polskich pod komendę Tymczasowej Rady Stanu – nie został jednak spełniony.
Konsekwencje Aktu 5 listopada oraz propozycje innych państw wobec przyszłości Polski skłoniły Józefa Piłsudskiego 2 lipca 1917 roku do złożenia dymisji. Wobec rozkazu Niemiec i Austro-Węgier, nakazującego Legionom złożyć przysięgę na wierność tym państwom, Józef Piłsudski polecił legionistom odmowę wykonania tego rozkazu.
To podzieliło żołnierzy, z których część wykonała rozkaz. 22 lipca 1917 roku Niemcy aresztowali Józefa Piłsudskiego i osadzili w twierdzy w Magdeburgu. Czas izolacji poświęcił między innymi na spisanie swoich wspomnień wojennych pt. „Moje pierwsze boje”.
Podczas internowania Józefa Piłsudskiego na arenie międzynarodowej zaszły duże zmiany. Zakończała się Wielka Wojna, z której wszyscy zaborcy wyszli pokonani a monarchie upadły. W Rosji wybuchła rewolucja i wojna domowa. W takich warunkach Polska, wyniszczona rabunkową gospodarką zaborców, podjęła walkę o odzyskanie niepodległości.
Państwo Polskie po 1918 roku
10 listopada 1918 roku Józef Piłsudski, po uwolnieniu z twierdzy magdeburskiej, przyjechał do Warszawy. W stolicy trwała wówczas ewakuacja niemieckich żołnierzy. Polska Organizacja Wojskowa rozbrajała wojska dotychczasowego okupanta.
11 listopada 1918 roku Rada Regencyjna, sukcesor Tymczasowej Rady Stanu, przekazała na ręce Józefa Piłsudskiego naczelne dowództwo sił zbrojnych. Otrzymał także misję utworzenia Rządu Narodowego.
Tego samego dnia rozwiązał się Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej. 14 listopada 1918 roku Józef Piłsudski powierzył misję utworzenia rządu Ignacemu Daszyńskiemu, stojącemu wcześniej na czele rządu lubelskiego. Po jego rezygnacji zadanie to otrzymał Jędrzej Moraczewski.
14 listopada 1918 roku rozwiązała się Rada Regencyjna. Swoje obowiązki i uprawnienia przekazała Józefowi Piłsudskiemu. Jeszcze w listopadzie wydał dekret wprowadzający liberalną ordynację wyborczą, m.in. dającą kobietom prawa wyborcze. Wyznaczył także wybory do Sejmu Ustawodawczego na 26 stycznia 1919 roku.
16 listopada 1918 roku Józef Piłsudski skierował, z radiotelegrafu zdobytego w warszawskiej Cytadeli, do państw Entenety oraz biorących udział w walkach depeszę notyfikującą powstanie niepodległego państwa polskiego.
22 listopada 1918 roku Rząd Rzeczypospolitej Polskiej powierzył Józefowi Piłsudskiemu, będącemu już Naczelnym Wodzem, obowiązki Tymczasowego Naczelnika Państwa. Miał pełnić tę funkcję do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego. Miał uprawnienia w zakresie mianowania ministrów, zatwierdzania budżetu państwa oraz projektów ustaw. To pozwoliło mu rozpocząć tworzenie ustroju republikańskiego.
Najważniejszą sprawą dla Józefa Piłsudskiego była wówczas budowa armii, która stanowiła o sile państwa. Dążył do zjednoczenia żołnierzy walczących jeszcze niedawno po przeciwnych stronach frontu, uzbroić ich i umundurować. O wadze, jaką przykładał do tej kwestii świadczą słowa wypowiedziane w tamtych burzliwych dniach przez Józefa Piłsudskiego do współpracowników:
Mam dosyć tych gadań, tych podpowiadań! Do dupy z waszymi radami, do dupy. Potrzebuję żołnierza, słyszycie![1]
Wybory do Sejmu Ustawodawczego odbyły się 26 stycznia 1919 roku. Przeprowadzono je na oswobodzonych spod władz zaborców ziemiach Królestwa Polskiego i w Małopolsce. Wielkopolskę i Małopolskę Wschodnią, ze względu na trwające tam wówczas walki, reprezentowali posłowie wybrani wcześniej do parlamentu w Berlinie i w Wiedniu. Pierwsze posiedzenie nowo wybranego Sejmu 10 lutego 1919 roku otworzył Józef Piłsudski:
Panowie Posłowie!
Półtora wieku walk, krwawych nieraz i ofiarnych, znalazło swój tryumf w dniu dzisiejszym. Półtora wieku marzeń o wolnej Polsce czekało swego ziszczenia w obecnej chwili. Dzisiaj mamy wielkie święto narodu, święto radości po długiej, ciężkiej nocy cierpień.
W tej godzinie wielkiego serc polskich bicia czuję się szczęśliwy, że przypadł mi zaszczyt otwierać sejm polski, który znowu będzie domu swego ojczystego jedynym panem i gospodarzem. (…)[2].
Józef Piłsudski Naczelnikiem Państwa
Marszałkiem Sejmu Ustawodawczego został Wojciech Trąpczyński. Józef Piłsudski złożył dymisję z funkcji Tymczasowego Naczelnika Państwa. 20 lutego 1919 roku nowo wybrani posłowie powierzyli Józefowi Piłsudskiemu funkcję Naczelnika Państwa.
Głęboko wzruszony, dziękuję panom za ten zaszczyt i za tę uchwałę, którą panowie powierzacie mi znowu władzę, przed chwilą w ręce wasze złożoną. Uważam to sobie, panowie, za wielką nagrodę za ciężką, nieraz bardzo ciężką pracę całego mego życia.
Nie mogę jednak ukryć, panowie, że postanowienie wasze stanęło w sprzeczności w moimi najserdeczniejszymi planami i zamiarami. Uważam, że a z moją naturą czynną, z moim – przyznam się otwarcie do wady – uporem litewskim, z moją względnie małą ustępliwością w zawiłych, trudnych, a specjalnie drażliwych sprawach politycznych, mało się nadaję do spełnienia urzędu, który ma charakter przede wszystkim polityczny. Z chwilą więc, gdy udało mi się spełnić główne moje zadanie, jako naczelnika rządu: zwołać Sejm – miałem zamiar wszystkie swoje siły i całą swoją energię poświęcić jedynie i wyłącznie sprawom tym, które uważałem dla siebie za najodpowiedniejsze – sprawom wojskowym.
Ale, jako żołnierz, posłusznie staję wobec postanowienia waszego, którzy reprezentujecie tutaj całą Ojczyznę. Przyjmuję ten urząd, który wy swoim postanowieniem mnie oddajecie. Liczę, że przy tym zaufaniu ułatwicie mi ogromnie niesienie tego ciężaru, który na barki mi włożyliście.
A chcę wierzyć, moi panowie, że razem z Sejmem dokończę wykonania tego testamentu, który nam przez przodków, jęczących w niewoli, został przekazany. Stworzyliśmy Polskę wolną i niepodległą, Polska tęskni do ostatniego słowa, – które w tym testamencie stoi, – do Polski istotnie zjednoczonej. Chcę wierzyć, że przy pomocy całego Sejmu uda się tej pracy, która wydaje się nieraz bardzo ciężką, z tryumfem i sławą dla Polski dokonać. Jeszcze raz dziękuję panom[3].
Sejm Ustawodawczy w tzw. Małej Konstytucji ustalił zasady funkcjonowania państwa polskiego. Według nich suwerenną władzą państwową był Sejm Ustawodawczy. Naczelnik Państwa był wykonawcą uchwał sejmowych, w porozumieniu z Sejmem powoływał rząd. Naczelnik i rząd odpowiadali przed Sejmem
Bibliografia
Źródła:
- Bonarowski W., Rozmowy z Piłsudskim 1916-1931, Warszawa 1938.
- Piłsudski J., Pisma, t. V. 1937, pilsudski-pisma.online [dostęp: 09.01.2025].
Opracowania:
- Brzoza Cz., Sowa A. L., Historia Polski 1918-1945, Kraków 2006.
- Englert J. L., Nowik G., Marszałek Józef Piłsudski. Komendant – Naczelnik Państwa – Pierwszy Marszałek Polski, wyd. III popr. i uzup., Warszawa b.r.w.
- Fiołka K., Piłsudski, Warszawa 2010.
- Garlicki A., Józef Piłsudski 1867-1935, Warszawa 1988.
[1] Bonarowski W., Rozmowy z Piłsudskim 1916-1931, Warszawa 1938, s. 105-106.
[2] Piłsudski J., Pisma, t. V. 1937, pilsudski-pisma.online, s. 55-56. [dostęp: 09.01.2025].
[3] Ibidem, s. 62-63.
Tekst zaktualizowany w styczniu 2025 roku.
