W przeddzień 81. rocznicy przeprowadzonej przez Armię Krajową akcji likwidacyjnej na Franzu Kutscherze, dowódcy SS i policji dystryktu warszawskiego, do zbiorów Archiwum Akt Nowych trafiło niezwykle cenne archiwum Marii Stypułkowskiej-Chojeckiej „Kama”, jednej z uczestniczek tej operacji.
Przekazania dokumentów dokonało dwóch synów „Kamy” – Mirosław i Sławomir Chojeccy, którzy zdecydowali się powierzyć instytucji bogaty zbiór pamiątek po swojej matce.
Kim była Maria Stypułkowska-Chojecka?
Była wybitną polską pedagog, aktywną działaczką podziemia niepodległościowego w czasie II wojny światowej, łączniczką oraz sanitariuszką w batalionie „Parasol” Armii Krajowej, a także uczestniczką powstania warszawskiego. W późniejszych latach zdobyła uznanie jako honorowa obywatelka Warszawy oraz Piastowa, a także była cenioną postacią w kręgach kombatanckich i społecznych.
Urodziła się na warszawskiej Woli, będąc jedyną córką Jana oraz Ireny z domu Obrzydowskiej. Jej ojciec, członek Polskiej Partii Socjalistycznej, pracował w kolejowych warsztatach naprawczych, co miało wpływ na wczesne lata jej życia.
Od 1937 roku należała do 58. Warszawskiej Żeńskiej Drużyny Harcerzy, gdzie zdobywała pierwsze doświadczenia w pracy drużynowej i kształtowała swoje wartości patriotyczne. W 1940 roku ukończyła szkołę powszechną nr 139 przy ul. Młynarskiej 2, a podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku brała czynny udział w pogotowiu wojennym harcerek, pełniąc służbę pomocniczą na Dworcu Głównym.
Po okupacji niemieckiej, w 1941 roku, przeszła przeszkolenie w kursach samarytańskim, pielęgniarskim oraz łącznościowym, co przygotowało ją do działalności konspiracyjnej. Została związana z ruchem oporu od 3 sierpnia 1942 roku, przyjmując pseudonim „Kama”, który nawiązywał do bohaterki powieści Andrzeja Struga „Dzieje jednego pocisku”.
W czasie wojny brała aktywny udział w akcjach małego sabotażu, a w 1943 roku przeszła do oddziału specjalnego Kedywu Komendy Głównej Armii Krajowej „Agat”, który w 1944 roku przekształcono w batalion „Parasol”. Została łączniczką oraz wywiadowczynią, pełniąc ważną rolę w wielu akcjach, w tym w likwidacji niemieckich funkcjonariuszy takich jak SS-Rottenführer Ernest Weffels, Franz Kutschera, Wilhelm Koppe i inni.
W czasie powstania warszawskiego, jako łączniczka i sanitariuszka w 2. kompanii „Parasola”, brała udział w trudnym szlaku bojowym, który obejmował m.in. Wola, Stare Miasto, Śródmieście, Czerniaków oraz Mokotów. Szczególnie ważnym jej wkładem było współorganizowanie punktu sanitarnego na Starym Mieście, skąd przeprowadzała rannych kanałami.
Została dwukrotnie ranna, ale mimo tego kontynuowała walkę do końca powstania. Po kapitulacji opuściła miasto razem z ludnością cywilną, a powróciła do Warszawy dopiero w lutym 1945 roku.
W okresie okupacji, oprócz działalności wojennej, kontynuowała naukę. Uczyła się w zawodowej szkole krawieckiej, a także uczęszczała na tajne komplety do Gimnazjum i Liceum im. Bolesława Prusa. Po wojnie ukończyła studia na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego w 1968 roku. Jej kariera zawodowa związana była z edukacją, a także z redakcją podręczników w Wydawnictwach Szkolnych i Pedagogicznych.
Maria Stypułkowska-Chojecka była również aktywna w życiu publicznym. W 1967 roku, podczas uroczystości z okazji 23 rocznicy Powstania Warszawskiego, zgłosiła rezolucję poparcia dla polityki Władysława Gomułki.
W późniejszych latach pełniła funkcje w organizacjach kombatanckich i społecznych, takich jak Komisja Historyczna i Współpracy z Młodzieżą wśród żołnierzy „Parasola”, Stowarzyszenie Szarych Szeregów oraz Związek Powstańców Warszawskich. Była także członkinią Zarządu Głównego ZBoWiD w latach 1974–1979.
Za swoją niezłomną postawę, zaangażowanie w działalność patriotyczną oraz walkę o wolność otrzymała szereg zaszczytów. W 2007 roku została uhonorowana tytułem honorowego obywatela Piastowa, a w 2010 honorowym obywatelstwem Warszawy. W 2015 roku została awansowana do stopnia majora w stanie spoczynku.
Maria Stypułkowska-Chojecka aktywnie wspierała również działania polityczne, biorąc udział w komitetach poparcia Bronisława Komorowskiego podczas wyborów prezydenckich w 2010 oraz 2015 roku. Zmarła 5 lutego 2016 roku, a jej pogrzeb odbył się na warszawskim cmentarzu Wojskowym na Powązkach, w Alei Zasłużonych.
Jej dziedzictwo zostało utrwalone poprzez przekazanie przez jej synów w 2025 roku cennego archiwum Marii Stypułkowskiej-Chojeckiej do Archiwum Akt Nowych w Warszawie, gdzie dokumenty i pamiątki po „Kamie” będą dostępne dla badaczy i przyszłych pokoleń.
Archiwum Marii Stypułkowskiej-Chojeckiej „Kamy”: unikalne materiały – dokumenty, zdjęcia, odznaczenia
Zgromadzony zasób można podzielić na trzy główne kategorie. Jak wyjaśnia Kamil Świątkowski, archiwista i historyk z AAN, pierwszą grupę stanowią dokumenty – prywatne notatki, druki, legitymacje i inne materiały potwierdzające działalność Marii Stypułkowskiej-Chojeckiej zarówno w czasach konspiracji, jak i późniejszą aktywność kombatancką.
Drugą część archiwum tworzy zbiór fotografii, które obejmują okres od lat przedwojennych po XX wiek. Szczególnie cenne są zdjęcia pochodzące z okresu okupacji niemieckiej i Powstania Warszawskiego, dokumentujące realia życia konspiracyjnego oraz dramatyczne wydarzenia tamtych czasów.
Trzecią grupę stanowią muzealia, w tym medale i odznaczenia przyznane „Kamie” za jej zasługi wojenne i działalność patriotyczną. Wśród nich znalazły się Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari, Krzyż Walecznych oraz Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. Zgodnie z ustaleniami pomiędzy Archiwum Akt Nowych a Muzeum Powstania Warszawskiego, odznaczenia te zostaną przekazane do zbiorów MPW, natomiast dokumenty i materiały archiwalne pozostaną w zasobach AAN.
Jednym z najcenniejszych eksponatów w kolekcji jest unikatowa, kobieca wersja odznaki ukończenia kursu podchorążych konspiracyjnej Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty AK „Agricola”, z wygrawerowanym napisem: „Kama, luty 1944”.
Po wojnie – represje i działalność opozycyjna
Po zakończeniu wojny „Kama” poświęciła się pracy w edukacji oraz redakcji podręczników. Była aktywną członkinią środowiska kombatanckiego, działała w Światowym Związku Żołnierzy AK oraz angażowała się w inicjatywy upamiętniające polskie podziemie, m.in. w budowę Muzeum Powstania Warszawskiego.
Władze komunistyczne traktowały ją jednak jako osobę podejrzaną. W okresie PRL wielokrotnie była inwigilowana i przesłuchiwana. Już w latach 40. widniała w aktach UB jako członek „nielegalnego podziemia poakowskiego”.
W latach 70. i 80. Służba Bezpieczeństwa objęła ją ponowną kontrolą w ramach Sprawy Operacyjnego Rozpracowania (SOR) „Komitet”, prowadzonej przeciwko Komitetowi Obrony Robotników. Jej syn, Mirosław Chojecki, był aktywnym działaczem opozycji demokratycznej, angażując się w pomoc represjonowanym robotnikom po protestach w Radomiu i Ursusie w 1976 r.
Jak podkreślił Kamil Świątkowski, „Kama” do końca życia pozostawała symbolem niezłomnej postawy patriotycznej:
Była kobietą niezwykłej odwagi. Wykazywała ją nie tylko w czasie okupacji, prowadząc rozpoznanie przed akcjami likwidacyjnymi, ale również w okresie PRL, kiedy mimo represji nie ugięła się przed komunistycznym aparatem bezpieczeństwa.
Przekazane Archiwum Akt Nowych dokumenty i pamiątki po Marii Stypułkowskiej-Chojeckiej stanowią niezwykle cenne źródło wiedzy o historii Polski XX wieku. Dzięki pracy archiwistów i historyków, materiały te zostaną opracowane i udostępnione badaczom oraz przyszłym pokoleniom, by historia „Kamy” i jej współtowarzyszy broni pozostała żywa i nadal inspirowała kolejne pokolenia.
Źródło: dzieje.pl, Archiwum Akt Nowych
Fot. Żołnierze z batalionu „Parasol” po wyjściu z kanału na ul. Wareckiej. Pośrodku Maria Stypułkowska, po prawej Krzysztof Palester „Krzych”, autor zdjęcia: Joachim Joachimczyk
