Tego dnia 1917 roku obyła się bitwa pod Passchendaele, jedna z najbardziej krwawych bitew I wojny światowej
Bitwa pod Passchendaele, znana też jako III bitwa pod Ypres, rozegrała się w Belgii. Jej celem było przełamanie frontu przez państwa Ententy. Doprowadziła jednak do bezsensownej śmierci i cierpienia setek tysięcy żołnierzy.
Geneza bitwy
Przez całą I wojnę światową Belgia stanowiła bardzo ważny punkt sporny między Cesarstwem Niemieckim a Ententą. Na początku wojny służyła Niemcom jako lepszy punkt ataku na Francję. Belgia była krajem neutralnym i nie planowała prowadzić wojen ze swoimi sąsiadami. Przez to, wojsko belgijskie było nieprzygotowane do obrony i łatwe do pokonania.
Tymczasem granica Niemiec z Francją była ufortyfikowana, a Francja szykowała się do wojny z Niemcami. Dlatego atak przez Belgię był szybszy i mniej kosztowny. Dodatkowo, zajęcie Belgii pozwoliło Niemcom na użycie ich portów, co umożliwiło ich okrętom podwodnych na operowanie bliżej szlaków handlowych Wielkiej Brytanii.
Kolejnym ważnym atutem kontrolowania Belgii było położenie jej granicy. Była ona bardzo blisko stolicy Francji – Paryża, dzięki czemu wojska niemieckie zdołały znaleźć się niebezpiecznie blisko tego miasta, aż dwa razy: po raz pierwszy w 1914 roku podczas I bitwy nad Marną i po raz drugi w 1918 roku podczas II bitwy nad Marną. Jednak w obu przypadkach determinacja obrońców pozwoliła zatrzymać natarcia Niemców.
Dla Ententy kontrola nad Belgią nie tylko oznaczała zabezpieczenie północnej flanki Francji, ale także odcięcie marynarki niemieckiej od belgijskich portów. W 1917 miało do tego dojść. Plan ataku z wybrzuszenia Ieper opracowywano od 1915 roku. Dzięki niemu siły Ententy miały przejąć porty belgijskie. Dodatkowo zmusiłoby to Niemców do wycofania się z Francji do Belgii, by zlikwidować ryzyko odcięcia.
Przed Passchendaele Brytyjczycy rozpoczęli bitwę o Mesen (7-14 czerwca 1917 roku). Była to bitwa przygotowawcza, mająca na celu zająć tamtejsze wzgórza, które mogły posłużyć Niemcom za punkty obserwacyjne dla artylerii i zaszkodzić ich ofensywie. Brytyjczycy wygrali bitwę, ale dało to Niemcom sygnał do rozpoczęcia przygotowań do większej bitwy. Od 16 czerwca, Brytyjczycy rozpoczęli ostrzał przyszłego pola bitwy, zużywając 4,5 miliona pocisków.
Siły obu stron
Plan ofensywy został stworzony przez marszałka Douglasa Haiga. Do przeprowadzenia operacji wybrał on 5. armię, a jako jej dowódcę wyznaczył generała Huberta Gougha. W bitwie miało wziąć udział od 45 do 50 dywizji brytyjskich, w tym te składające się z żołnierzy dominium brytyjskich: Kanady, Afryki Południowej, Australii i Nowej Zelandii. Dodatkowo Brytyjczycy używali 136 czołgów, które miały pomóc w przebijaniu się piechoty przez linie obrony wroga.
Dodatkowo, południowa flanka 5. armii była broniona przez brytyjską 1. armię generała Herberta Plumera. Tymczasem ich północnej flanki broniły 1. armia francuska generała François Anthoinea i armia belgijska generała Alberta. Obok sił Imperium Brytyjskiego, w bitwie po stronie Aliantów wzięło też udział około 4 dywizji francuskich.
Naprzeciw sił Ententy stanęła 4. armia Cesarstwa Niemieckiego. Jej dowódcą był generał Friedrich Sixt von Armin. Za sformowanie obrony Passchendaele był odpowiedzialny generał Erich von Ludendorff. Siły niemieckie, które miały wziąć udział w bitwie, liczyły około 80 dywizji. Mimo utraty wzgórz w pobliżu Mesen, Niemcy mieli użyć wzgórz Pilckem jako punktów obserwacyjnych dla artylerii.
Jak wspomniano wcześniej, przygotowaniem Ententy do bitwy był 15-dniowy ostrzał artyleryjski. 5 000 dział wystrzeliło 4,5 miliona pocisków. To zamieniło pole bitwy w scenerie, jaka się najczęściej kojarzy z pierwszą wojną światową, czyli puste pola odsłoniętej ziemi, z kilkoma martwymi drzewami, które jeszcze się nie przewróciły.
Ostrzał ten doprowadził także do zniszczenia kanałów odpływowych pól. To bardzo szybko okaże się dużym problemem dla atakujących.
Kolejnym problemem będą decyzje dowódców brytyjskich. Marszałek Haig początkowo liczył na szybkie zwycięstwo, ale uznał, że zwycięstwo przez powolne i stopniowe działania będzie bardziej realistyczne. Generał Gough był jednak ambitnym człowiekiem i wolał szybki atak zapewniający błyskawiczne zwycięstwo. Ponieważ to Gough był na linii frontu, Haig uznał, że jego plan będzie bardziej adekwatny i zgodził z generałem 5. armii.
Bitwa pod Passchendaele – początek
Przygotowanie artyleryjskie zakończyło się 31 lipca. Tego samego dnia, artyleria rozpoczęła ostrzał kroczący (ostrzał polegający na wystrzeleniu następnej salwy dalej niż poprzednia), a z okopów po stronie Ententy wybiegła piechota, podążająca za osłaniającym ich ostrzałem artylerii. Tym samym wojska brytyjskie rozpoczęły bitwę o Passchendaele.
Tego samego dnia zaczął padać deszcz, który utrzymał się przez trzy tygodnie. Ponieważ, jak wcześniej wspomniano, ostrzał artyleryjski przed bitwą zniszczył kanały odpływowe na polach, woda wsiąkała w ziemie, tworząc niemal dosłownie morze błota, z głębokimi lejami po wybuchach, w których można było utonąć.
Taki teren pokrzyżował plany Gougha. Przez błoto, natarcie piechoty było o wiele wolniejsze, istniało duże ryzyko zabrudzenia broni, a w najgorszym przypadku żołnierze mogli ugrząźć i stać się łatwiejszym celem.
Błoto stało się największym wrogiem dla pojazdów, zwłaszcza czołgów, które przez swoją wagę i niską prędkość zapadały się w błocie. Przez to jedynie połowa użytych czołgów aktywnie wspierała piechotę.
Pierwszym starciem bitwy był atak 5. armii w kierunku wzgórz Pilckem. Początkowo atak wydawał się być dużym sukcesem. Cztery korpusy brytyjskie, które atakowały te wzgórza, zdołały dostać się 2743 metrów w głąb pozycji niemieckich. Sukces ten spotkał się jednak z gwałtowną reakcją Niemców, którzy oflankowali siły brytyjskie z pomocą artylerii.
To zmusiło Brytyjczyków do wycofania się, tracąc większość swoich sił. Niemcy próbowali kontratakować, ale nieprzyjazny teren i ostrzał Brytyjczyków ich zatrzymał.
Akcje Ententy na sierpień były opóźnione przez złą pogodę. Pierwszą akcją sierpnia był atak Brytyjczyków przez las Westhoek w kierunku płaskowyżu Gheluvelt 10 sierpnia. Atak ten został jednak odepchnięty do obszaru lasu. Brytyjczycy podejmowali dalsze próby ataku na płaskowyż, ale nie odniosło to skutków przez resztę miesiąca.
Od 15 do 28 sierpnia, siły kanadyjsko-brytyjskie zaatakowały i zdobyły Wzgórze 70 i Oppy Wood, co było jednak bardzo kosztowne. Najszybszym i najmniej krwawym starciem całej bitwy był atak na Cockcroft 19 sierpnia. Tego dnia piechota brytyjska zaatakowała niemieckie pozycje.
Bitwa zakończyła się szybko, tylko z kilkoma stratami po stronie brytyjskiej, gdy przybyły czołgi. Pojawienie się ich doprowadziło do poddania się obrońców.
Poprawa pogody i pyrrusowe zwycięstwo Brytyjczyków
Poprawa pogody 21 sierpnia pozwoliła na efektywniejsze przeprowadzanie operacji w następnych miesiącach. Pierwszą dużą operacją września było zajęcie przez Brytyjczyków i Australijczyków płaskowyżu Gheluvelt w dniach 20-25 września. Starcie to kosztowało aliantów około 20 tysięcy zabitych i rannych, ale mimo takiego wysiłku ich siły zostały odepchnięte następnego dnia.
Ponowna próba podjęta przez Brytyjczyków i Australijczyków rozpoczęła się jeszcze tego samego dnia, skupiając się na obszarze Polygon Wood. Atak Ententy spotkał się z natychmiastowymi kontratakami Niemców, jednak przez osłonę artyleryjską aliantów, żaden z kontrataków się nie powiódł. Kontynuowano je jednak do 4 października.
Brytyjczycy nie marnowali czasu i kontynuowali natarcie, zdobywając wzgórza Broodseinde tego samego dnia. Postęp Brytyjczyków został tymczasowo powstrzymany 9 października pod Poelcappelle, przez opady deszczu. Deszcz utrzymał się do 10 listopada.
Bitwa ostatecznie dotarła do miejscowości, od której bierze nazwę 12 października. Australijczycy byli na szpicy ataku na Passchendaele, jednak przez deszcz i flankujące siły niemieckie siły Ententy, musieli się wycofać i czekać na poprawę pogody.
Do następnego starcia w Passchendaele żołnierze australijscy zostali zastąpieni przez kanadyjskich. Do 25 października, próbowali poprawić swoje pozycje bez większego skutku. Nie chcąc marnować czasu, Kanadyjczycy poprowadzili drugi atak na Passchendaele 26 października.
Przez deszcz, walka była trudna i doprowadziła do utraty 30 tysięcy żołnierzy Ententy, ale ostatecznie 10 listopada udało im się zdobyć Passchendaele. Zwycięstwo to zapewniło Aliantom dobre pozycje obserwacyjne i lepsze pozycje na zimę. Główne cele bitwy nie zostały jednak osiągnięte, a dalsze walki w grudniu 1917 i styczniu 1918 roku nie przyniosły zdobyczy terytorialnych.
Bitwa pod Passchendaele – straty i skutki
Bitwę tę uważa się za nierozstrzygniętą. Mogłoby się wydawać, że mimo dużych strat, to Cesarstwo Niemieckie wygrało pod Passchendaele. Celem ofensywy było przełamanie frontu i zdobycie belgijskich portów. Oba z tych celów nie zostały osiągnięte. Jednak straty Niemiec były trudne do uzupełnienia, a tymczasem do Ententy dołączyło USA, które szybko uzupełniło straty po Passchendaele własnymi żołnierzami.
Zdobycze terytorialne były znikome, gdyż linia frontu przesunęła się jedynie o 10 km. Teren ten został odzyskany przez Niemców w kwietniu 1918 roku podczas bitwy pod Lys. Widać więc, że ta bitwa nie miała znacznego wpływu na przebieg wojny. Przyczyniła się jedynie do powiększenia wartości na liście strat.
Ustalenie dokładnej liczby strat jest trudne, gdyż każdy tekst o bitwie podaje inne wartości. Jednak pewne jest, że bitwa ta doprowadziła do ogromnych strat po obu stronach. Po stronie Ententy mogą one sięgać od 220 tysięcy do około 440 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Tymczasem straty Niemców wynosiły od 200 tysięcy do 270 tysięcy.
Dziś bitwa jest widziana jako bezsensowna, spowodowana wielkimi ambicjami dowódców Ententy, która doprowadziła do śmierci ogromnej liczby młodych ludzi, z których wielu nie zidentyfikowano, lub nie odnaleziono nawet po wojnie.
Bibliografia:
- Falls C., The First World War, South Yorkshire, 2014.
- Groom W., A Storm in Flanders, The Ypres Salient, 1914-1918, The Tragedy and Triumph on The Western Front, Nowy Yorks 2002.
- Lloyd N., Passchendaele The Lost Victory of World War I, Nowy York 2017.
- Prior R., Wilson T., Passchendaele The Untold Story, Totton 2002.
- Sheldon J., The German Army at Passchendaele, South Yorkshire 2007.
- Terraine J., The Great War 1914-1918, Londyn 1965.
- Terraine J., The Road to Passchendaele, Londyn 1977.
- THE BATTLE OF PASSCHENDAELE – BACKGROUND & PLANNING, The Tank Museum [dostęp 22.07.2024].
- THE BATTLE OF PASSCHENDAELE – INTO BATTLE, The Tank Museum [dostęp 22.07.2024].
- Battle of Passchendaele, National Army Museum [dostęp 22.07.2024].
- Battle of Passchendaele: 31 July – 6 November 1917, BBC [dostęp 22.07.2024].
- Passchendaele, Canadian War Museum [dostęp 22.07.2024].
Fot. Australijscy strzelcy na kładce w lesie Château, 29 października 1917, autor zdjęcia: Frank Hurley.
Michał Cichoń
