Luksemburgowie zgłaszali pretensję do polskiego tronu. Najpierw robił to król Czech – Jan Luksemburski, który do 1335 roku tytułował się królem Polski, ponieważ był mężem Elżbiety Przemyślidówny, córki króla Czech i Polski Wacława II. Następnie, syn Jana Luksemburskiego – Karol IV, jako wnuk Wacława II również mógł zgłaszać pretensje do tronu w Krakowie. Królem Polski miał zostać także jego syn – Zygmunt Luksemburski, prawnuk króla Wacława II i Kazimierza Wielkiego. Ostatecznie nim nie został, ale czy Luksemburgowie mścili się na Polsce za to, że nie byli koronowanymi królami kraju nad Wisłą?
Walka o polski tron po Przemyśle II
Po tragicznej śmierci króla Przemysła II w Rogoźnie – 8 lutego 1296 roku, rozpoczęła się walka o to, kto będzie rządził dalej. Już od 1291 roku Wacław II był księciem krakowskim, a śmierć Przemysła II otworzyła Wacławowi drogę do zostania królem Polski. Jego rywalem był oczywiście Władysław Łokietek, który również ubiegał się o polski tron, ponieważ, po pierwsze, pochodził z dynastii Piastów, a po drugie ożenił się z Jadwigą Bolesławówną, córką księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego, który był stryjem króla Przemysła II. Jednak w 1300 roku to Wacław II został koronowany na króla Polski w Gnieźnie, żeby mieć większe szanse, po śmierci swojej pierwszej żony – Guty von Habsburg, ożenił się z córką Przemysła II z drugiego małżeństwa z Ryksą Szwedzką – Ryksą Elżbietą.
Koronacja Wacława II na króla Polski sprawiła, że Łokietek musiał uciekać. Wacław II zmarł w 1305 roku, ale pozostawił po sobie syna, jeszcze z pierwszego małżeństwa z Gutą von Habsburg – Wacława III. Jednak on został zamordowany 4 sierpnia 1306 roku. Sprawcy nie wykryto, a jednym z podejrzanych, oprócz żony Wacława III – Wioli Elżbiety, był Władysław Łokietek. Nic nikomu nigdy jednak nie udowodniono. Na Wacławie III, skończyła się dynastia Przemyślidów, ponieważ nie pozostawił on męskiego potomka. W związku z tym od 1306 roku Władysław Łokietek, po powrocie z wygnania, był księciem Polski. Minęło kolejnych 14 lat, zanim Łokietek koronował się, jako pierwszy monarcha na Wawelu na króla Polski. Miało to miejsce 20 stycznia 1320 roku, a wraz z Łokietkiem na królową Polski była koronowana także jego żona – Jadwiga Bolesławówna. Data koronacji Władysława Łokietka na króla Polski jest symboliczną datą końca rozbicia dzielnicowego w Polsce! Odtąd Polska już zawsze była królestwem.
Pretensje Luksemburgów do polskiej korony
Zjednoczenie Królestwa Polskiego przez Władysława Łokietka, a wcześniej jeszcze tytułlowanie się królem Polski przez Rudolfa III Habsburga, który poślubił wdowę po Wacławie II – Ryksę Elżbietę, córkę króla Przemysła II, nie zakończyło walki o polską koronę! Królem Polski tytułował się także Henryk Karyncki, który także poślubił córkę króla Czech i Polski, Wacława II – Annę Przemyślidównę. Ostatecznie, jak wiadomo, to Władysław Łokietek włożył na głowę polską koronę zwaną Koroną Chrobrego. Było to piękne nawiązanie do pierwszego króla Polski, który wtedy, w 1025 roku zapoczątkował okres Królestwa Polskiego, a Władysław Łokietek, po niespełna trzech stuleciach od tamtych wydarzeń, dał nowy początek Królestwu Polskiemu.
Przez całe panowanie Łokietka, a także jeszcze za panowania Kazimierza Wielkiego (do 1335 roku) o polski tron ubiegał się Jan Luksemburski, który był żonaty z Elżbietą Przemyślidówną, córką Wacława II. Na zjeździe w Wyszehradzie w 1335 roku, król Polski – Kazimierz III Wielki zapłacił Janowi Luksemburskiemu 20 tys. kop groszy praskich odszkodowania, w zamian za zrzeczenie się przez niego praw do polskiej korony. Mimo że Jan zaakceptował te ustalenia i już nie tytułował się królem Polski, to wcale nie oznaczało, że jego syn – Karol IV Luksemburski i wnuk Zygmunt Luksemburski, nie będą próbowali zdobyć polskiej korony, a Zygmuntowi chciał pomóc nawet… siostrzeniec Kazimierza Wielkiego, także król Polski – Ludwik Węgierski, ale nie uprzedzajmy faktów.
Szpieg na Wawelu?
Kazimierz Wielki był czterokrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Anna „Aldona” Giedyminówna, z którą miał dwie córki: Elżbietę i Kunegundę. Anna „Aldona” zmarła 25 maja 1339 roku, zaś kolejną żoną Kazimierza Wielkiego była Adelajda Heska, która niestety okazała się bezpłodna i nie obdarzyła Kazimierza żadnym potomstwem. Król ją oddalił w 1356 roku i osadził w zamku w Żarnowcu.
Kazimierz Wielki miał liczne romanse i był z tego znany również na innych dworach. O tym, że polski król ma słabość do kobiet, wiedział także zapewne cesarz Karol IV Luksemburski. Podczas wizyty Kazimierza Wielkiego na cesarskim dworze w Pradze, Karol IV podsunął Kazimierzowi Wielkiemu kochankę. Była nią czeska mieszczka Krystyna Rokiczana. Król Polski postanowił się z nią ożenić i popełnić bigamię. Wkrótce jednak odkrył lub ktoś mu doniósł, jak twierdzi Jan Długosz, że Krystyna jest łysa i choruje na świerzb! Kazimierz Wielki po tej informacji oddalił także Krystynę Rokiczanę, która zamieszkała w podkrakowskim Łobzowie.
Wersja przedstawiona przez Jana Długosza, zwłaszcza z tym świerzbem, wydaje się mało prawdopodobna. Świerzb jest chorobą bardzo zaraźliwą, a żadne źródło nie podaje informacji, by u polskiego króla, który zapewne utrzymywał intymne kontakty ze swoją trzecią żoną, stwierdzono świerzb. Może zatem było tak, że cesarz Karol IV Luksemburski, chciał mieć szpiega na Wawelu i w ten sposób wykorzystać pewne słabości Kazimierza Wielkiego, by przejąć polski tron lub chociażby osłabić jego pozycję. Szpiegostwo zostało jednak wykryte, a Krystyna oddalona z dworu.
Kazimierz Wielki popełnił bigamię do kwadratu, bo po oddaleniu Krystyny, ożenił się z Jadwigą Żagańską, z którą miał trzy córki. Wieku dorosłego dożyły tylko dwie i zostały uznane przez papieża Urbana V za legalne potomstwo Kazimierza Wielkiego, ale bez prawa do dziedziczenia tronu. Kazimierz Wielki zmarł 5 listopada 1370 roku, w wyniku obrażeń jakich doznał podczas polowania na jelenia, a po jego śmierci, na mocy układów między Piastami a Andegawenami (córka Władysława Łokietka – Elżbieta Łokietkówna została trzecią żoną Karola Roberta Andegaweńskiego), królem Polski został siostrzeniec Kazimierza Wielkiego – Ludwik Węgierski.
Ludwik Węgierski pomaga Luksemburgom
Ludwik Węgierski został koronowany na króla Polski 17 listopada 1370 roku. Koronacja ta odbyła się na Wawelu, mimo że Jarosław Bogoria Skotnicki wolał, by siostrzeniec Kazimierza Wielkiego włożył na swoje skronie koronę w Gnieźnie. Ludwik obiecał, że pojawi się w katedrze gnieźnieńskiej w stroju koronacyjnym, ale nigdy do tego nie doszło.
Ludwik Węgierski był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną została Małgorzata Luksemburska, córka cesarza Karola IV Luksemburskiego, z którą król nie doczekał się potomstwa. Drugą jego żoną została Elżbieta Bośniaczka, z którą potomstwa doczekał się dopiero w latach 70. XIV wieku. Były to same córki. Pierwszą z nich była Katarzyna Andegaweńska, która miała zostać żoną syna króla Francji Karola V Mądrego – Ludwika Orleańskiego. Miała też zasiąść po śmierci ojca na polskim tronie i pomóc mu odzyskać Neapol. Niestety, zmarła w 1378 roku w wieku 8 lat. Nie wiadomo jaka była przyczyna jej zgonu. Być może Joanna I – królowa Neapolu, dowiedziawszy się, że Ludwik chce odzyskać Neapol, postanowiła otruć jego najstarszą córkę. Przypomnijmy, że we wrześniu 1345 roku w tragicznych okolicznościach, uduszony, z odciętymi genitaliami, zginął brat Ludwika – Andrzej Andegaweński, a jego zwłoki zostały wyrzucone przez okno do ogrodu. Zabójstwa tego dokonano na krótko przed planowaną koronacją królewską Andrzeja, na którą zgodę wyraził papież. Wówczas podejrzenia padły na Joannę. Oskarżała ją matka Andrzeja – Elżbieta Łokietkówna, która twierdziła, że teraz tron należy się jej kolejnemu synowi – Ludwikowi. Joannie niczego jednak nie udowodniono.
Kolejną córką Ludwika Węgierskiego i Elżbiety Bośniaczki była Maria Andegaweńska. Została ona żoną syna cesarza Karola IV Luksemburskiego i wnuczki Kazimierza Wielkiego, Elżbiety Pomorskiej – Zygmunta Luksemburskiego. Po śmierci Katarzyny Andegaweńskiej, teraz to jej rodzona siostra Maria została wyznaczona do objęcia polskiego tronu po ojcu. Ludwik Węgierski miał też najmłodszą córkę Jadwigę, która urodziła się w 1374 roku. W tym samym roku Ludwik Andegaweński wydał w Koszycach przywilej dla polskiej szlachty, m.in. obniżający podatki. W zamian za to uznali oni prawa jednej z jego córek do polskiego tronu. W 1378 roku Jadwiga Andegaweńska zawarła tzw. dziecięcy ślub z synem Leopolda III Habsburga – Wilhelmem. Po śmierci najstarszej siostry – Katarzyny, Jadwiga miała objąć tron na Węgrzech.
Zygmunt Luksemburski cieszył się, że zostanie wreszcie królem Polski, ale polska szlachta nie była mu przychylna. Tuż przed śmiercią Ludwik Andegaweński dowiedział się o nieprzychylności polskiej szlachty dla Zygmunta Luksemburskiego i chciał zmienić swoją decyzję, ale nie zdążył, bo umarł we wrześniu 1382 roku w Nagyszombat, dziś to Trnawa.
Zemsta Zygmunta Luksemburskiego?
Po śmierci Ludwika Andegaweńskiego wdowa po nim – Elżbieta Bośniaczka pod wpływem nastrojów w Polsce zmieniła zdanie i Marię Andegaweńską uczyniła królem Węgier, a do Polski wysłała Jadwigę Andegaweńską, po 2 latach zwłoki. Dla Zygmunta Luksemburskiego było policzkiem to, że polska szlachta na zjeździe w Radomsku w 1382 roku „pokazała mu środkowy palec”. Jednak zerwanie zaręczyn Marii z Zygmuntem nie było takie proste, a wręcz niemożliwe, bo Luksemburgowie w XIV wieku zajmowali już silną pozycję. Łatwiej było zerwać sponsalia de futuro Jadwigi Andegaweńskiej i Wilhelma Habsburga, ponieważ Habsburgowie dopiero budowali swoją pozycję. Była to jednak bardzo ambitna dynastia, o czym wkrótce wszyscy mieli się przekonać.
Na Węgrzech Zygmunt Luksemburski też nie był mile widziany, zwłaszcza przez Elżbietę Bośniaczkę, która zamierzała wydać swoją córkę Marię za niedoszłego męża Katarzyny Andegaweńskiej – Ludwika Orleańskiego. Odbył się nawet ich ślub per procura, a Ludwik Orleański ruszył na Węgry. Po drodze dotarły do niego informacje, że sytuacja polityczna na Węgrzech uległa diametralnej zmianie. Do walki o tron po Ludwiku Andegaweńskim włączył się kolejny gracz. Był nim Karol III z Durazzo, a poza tym Zygmunt Luksemburski zdążył już poślubić Marię Andegaweńską. Wobec tego Ludwik Orleański powrócił zrezygnowany do Francji.
Tymczasem na Węgrzech doszło do dramatycznych wydarzeń! Karol III z Durazzo doprowadził do detronizacji Marii Andegaweńskiej i pełniącej w jej imieniu regencję Elżbietę Bośniaczki. To była potwarz dla Bośniaczki, która zleciła zabójstwo Karola III z Durazzo. Mord ten doprowadził do protestu, który został stłumiony przez Bośniaczkę i jej córkę. Obie władczynie dostały się do niewoli w nowigradzkim zamku nad Adriatykiem. W styczniu 1387 roku Elżbieta Bośniaczka została uduszona na oczach córki, a jej zwłoki wywieszono w oknie zamku w Nowigradzie nad Adriatykiem. Od śmierci miał ją ocalić Zygmunt Luksemburski, który jednak z wojskiem dotarł już po zabójstwie teściowej. Ocalił tylko swoją żoną Marię, a od 1387 roku Zygmunt Luksemburski był królem Węgier. W osobie Zygmunta Luksemburskiego, Maria Andegaweńska zyskała męża, który okazał się awanturnikiem. Podczas jednej z takich awantur, Maria wybiegła z zamku i dosiadła konia. Podczas galopu spadła z wierzchowca. Była wtedy w zaawansowanej ciąży i urodziła martwego syna. Sama także zginęła. Był 17 maja 1395 roku. Po tym tragicznym zdarzeniu jej młodsza siostra Jadwiga została dziedziczką Węgier. Obawiała się także zajść w ciążę.
Zygmunt Luksemburski vs Władysław II Jagiełło
16 października 1384 roku królem Polski została najmłodsza córka Ludwika Andegaweńskiego – Jadwiga. Polska racja stanu wymagała tego, by Jadwiga Andegaweńska zerwała z Wilhelmem Habsburgiem i poślubiła Władysława II Jagiełłę. Dokument, który to kodyfikował to unia krewska, która została zawarta w Krewie 14 sierpnia 1385 roku. To właśnie wtedy Jagiełło zobowiązał się ochrzcić Litwę i poślubić Jadwigę Andegaweńską. Musiał też zapłacić odszkodowanie na rzecz Habsburgów, w wysokości 200.000 florenów, których oni i tak nie przyjęli, a Wilhelm Habsburg nadal uważał się za męża Jadwigi Andegaweńskiej. Ślub Jagiełły i Jadwigi odbył się 18 lutego 1386 roku, a trzy dni wcześniej Jagiełło przyjął chrzest w obrządku rzymskokatolickim oraz imię Władysław. Natomiast 4 marca 1386 roku został koronowany na króla Polski iure uxoris, czyli z prawa żony. Małżeństwo Jadwigi Andegaweńskiej i Władysława II Jagiełły trwało 13 lat i zaowocowało narodzinami jedynej córki – Elżbiety Bonifacji, która urodziła się 22 czerwca 1399 roku, ale zaledwie po trzech tygodniach – 13 lipca 1399 roku zmarła. Cztery dni później – 17 lipca 1399 roku zmarła także Jadwiga Andegaweńska.
Po śmierci Jadwigi Andegaweńskiej, pozycja króla Władysława II Jagiełły uległa osłabieniu, ponieważ zmarła dziedziczka polskiej korony. Aby zachować prawo do dalszego rządzenia Królestwem Polskim, Władysław II Jagiełło ożenił się z wnuczką Kazimierza Wielkiego i Jadwigi Żagańskiej – Anną Cylejską. Nowa królowa przybyła do Krakowa 16 lipca 1401 roku. Niestety, nie spodobała się Jagielle, uderzało go w niej to, że nie znała języka polskiego, który był przecież językiem jej nowych poddanych. W związku z tym postanowił wysłać przyszłą żonę do klasztoru, gdzie miała ona opanować język polski. Ostatecznie, 29 stycznia 1402 roku odbył się ich ślub, a 25 lutego 1403 roku Anna Cylejska została koronowana na królową Polski. Małżeństwo Jagiełły i Anny Cylejskiej zaowocowało narodzinami jedynej córki – Jadwigi Jagiellonki, która urodziła się 8 kwietnia 1408 roku. W 1413 roku, w Horodle zapadła decyzja o tym, że Jadwiga Jagiellonka będzie następczynią ojca na polskim i litewskim tronie. Miała zostać żoną Fryderyka II Hohenzollerna. Zygmunt Luksemburski zapewne bardzo się cieszył z faktu, że Jagielle rodzą się same córki, bo przecież do tej pory, z wyjątkiem Jadwigi Andegaweńskiej, na krakowskim tronie zawsze zasiadali mężczyźni. Luksemburczyk ucieszył się jeszcze bardziej, gdy po śmierci Anny Cylejskiej w 1416 roku, król Władysław II Jagiełło ożenił się z ponad 40-letnią wdową – Elżbietą Granowską. Ślub tych dwojga odbył się w Sanoku 2 maja 1417 roku i wywołał skandal na wawelskim dworze. Jeszcze większy skandal wywołała koronacja Elżbiety Granowskiej na królową Polski, która miała miejsce 19 listopada 1417 roku na Wawelu. Nowa królowa została ochrzczona mianem maciory wycieńczonej połogami. Tak Granowską nazwał królewski sekretarz Stanisław Ciołek, za co chwilowo stracił stanowisko! Małżeństwo Jagiełły z Elżbietą Granowską trwało zaledwie 3 lata. Królowa zmarła na gruźlicę 12 maja 1420 roku. Oczywiście nie urodziła królowi dziedzica.
Śmierć trzeciej żony Władysława II Jagiełły oznaczała rozpoczęcie poszukiwań nowej małżonki dla Litwina. Jagiełło był już stary, a nie miał jeszcze męskiego potomka. Doskonale o tym wiedział król Zygmunt Luksemburski. Tak się złożyło, że w 1419 roku zmarł król Czech Wacław IV Luksemburski, po którym pozostała wdowa – Zofia Bawarska. Kobieta również niemłoda, a w dodatku najprawdopodobniej bezpłodna, ponieważ będąc żoną Wacława IV Luksemburskiego nie urodziła mu potomstwa. Na pocieszenie, w posagu miała wnieść Śląsk, który Polska utraciła jeszcze za rządów Kazimierza Wielkiego. Była to kusząca propozycja dla panów polskich. Kusząca, ale nie wiadomo czy realna. Zdaniem Luksemburczyka była to wymarzona kandydatka na żonę dla Jagiełły. Taka, która nie urodzi polskiemu królowi potomstwa, a on umrze nie doczekawszy syna. Gdyby Jagiełło ożenił się z Zofią Bawarską to prawdopodobnie nie miałby syna. Wkrótce by umarł. Jak pokazała historia 8 grudnia 1431 roku zmarła na gruźlicę Jadwiga Jagiellonka, a więc Zygmuntowi Luksemburskiemu marzyło się to, by objąć polski tron po śmierci Jagiełły. Dostałby to, co zabrała mu kilka dekad wcześniej Elżbieta Bośniaczka. Oczywiście Zygmunt Luksemburski zmarł 9 grudnia 1437 roku, a więc zaledwie 3,5 roku po Władysławie II Jagielle, ale wtedy, w 1420 roku nie mógł przecież tego przewidzieć.
Na szczęście dla Władysława II Jagiełły, historia potoczyła się zupełnie inaczej. Otóż za namową swojego kuzyna – księcia Witolda Kiejstutowicza, Jagiełło poślubił 22 lutego 1422 roku krewną jego drugiej – Zofię Holszańską, a ta urodziła polskiemu królowi aż trzech synów, z których tylko dwóch dożyło wieku dorosłego. Byli to: Władysław zwany później Warneńczykiem oraz Kazimierz IV Jagiellończyk. Dynastia Jagiellonów przetrwała, a Luksemburgowie polskiego tronu nie przejęli. Ironią historii było to, że wnuczka Zygmunta Luksemburskiego – Elżbieta Rakuszanka zapewniła Królestwu Polskiemu aż trzech królów: Jana Olbrachta, Aleksandra Jagiellończyka i Zygmunta Starego! Był jeszcze czwarty – Władysław II Jagiellończyk, który zasiadał na tronach w Pradze i Budzie. Zygmunt Luksemburski został natomiast pradziadem Jagiellonów. Spełnił się jego największy koszmar!
Bibliografia:
- Iwańczak W., Jan Luksemburski, Warszawa 2012
- Sroka S. A., Genealogia Andegawenów węgierskich, Kraków 2015.
- Rudzki E., Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1985.
- Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1986.
