Z niewolnicy stała się jedną z najpotężniejszych kobiet imperium osmańskiego. Jej wpływy sięgały daleko poza mury haremu – uczestniczyła w życiu państwa, doradzała sułtanowi i zapoczątkowała epokę tzw. sułtanatu kobiet. Wokół postaci, jaką była sułtanka Hürrem, ciekawostki mnożą się jak legendy – pełne intryg, wpływów i sekretów pałacowego życia. Kim naprawdę była kobieta, której szepty potrafiły zmienić bieg historii?
Kim była Hürrem?
Wiele osób może kojarzyć sułtankę Hürrem z tureckiego serialu Wspaniałe Stulecie, gdzie intrygi i walka o wpływy ukazane są z rozmachem godnym dworu sułtańskiego. W postać Hürrem wcieliła się charyzmatyczna aktorka Meryem Uzerli, której kreacja oczarowała widzów na całym świecie. Dzięki jej pełnej emocji i magnetyzmu interpretacji, dawna sułtanka ożyła na ekranie. Jednakże za ekranową fikcją kryje się prawdziwa kobieta — inteligentna, ambitna i budząca tyle samo zachwytu, co lęku.
Dokładna data narodzin sułtanki Hürrem nie jest znana – przyjmuje się, że przyszła na świat około 1503 roku. Nazywała się Aleksandra Lisowska, choć często określana była mianem Roksolany — co oznaczało kobietę pochodzącą z Rusi. W istocie jest to zgodne z prawdą, gdyż urodziła się w Rohatynie, mieście, współcześnie należącego do Ukrainy, a dawniej wchodzącego w skład Rusi Czerwonej, która na początku XVI wieku znajdowała się pod panowaniem Królestwa Polskiego.
Pierwsze trwałe wzmianki o przyłączeniu Rusi do Królestwa Polskiego pojawiły się za panowania Kazimierza Wielkiego. Po śmierci księcia Jerzego II Trojdenowicza, Kazimierz zbrojnie wkroczył na ziemie halicko-włodzimierskie i objął je władzą, wcielając ten region do Korony. Po jego śmierci tron przejął jego siostrzeniec, syn Elżbiety Łokietkówny, król Węgier – Ludwik Węgierski, który przekazał zarząd nad Rusią swojemu namiestnikowi, księciu Władysławowi Opolczykowi.
Jednakże, ten ruch znacząco osłabił bezpośredni wpływ Królestwa Polskiego na te tereny. Sytuacja zmieniła się, gdy na tron Królestwa Polskiego wstąpiła córka Ludwika — król Jadwiga Andegaweńska. Dzięki jej polityce i wsparciu Władysława Jagiełły ziemie ruskie zostały odzyskane i ponownie włączone do Korony.
Od tego momentu pozostały pod panowaniem Polski aż do I rozbioru. Dlatego też, Hürrem w kontekście historycznym często określa się mianem Polki, gdyż urodziła się już na ziemiach należących do Królestwa Polskiego. Była córką prawosławnego popa i sama najprawdopodobniej była wyznania prawosławnego. Została uprowadzona przez Tatarów z okolic Rohatynia i sprzedana na targu niewolników. Istnieje kilka wersji dotyczących okoliczności, w jakich trafiła do pałacu Topkapi, jednak wiadomo, że została ofiarowana sułtanowi jako prezent, gdzie — jako jedna z wielu — miała pozostać jedynie nałożnicą.
Wpływ na politykę Osmanów
Po zawarciu małżeństwa z sułtanem w 1534 roku, pozycja Hürrem znacząco wzrosła. Zaczęła odgrywać istotną rolę nie tylko w haremie, ale także aktywnie angażowała się zarówno w politykę wewnętrzną jak i zewnętrzną Imperium Osmańskiego.
Regularnie korespondowała z królem Polski, wpływając na utrzymanie dobrych relacji między sułtanem a Królestwem Polskim. Podobną działalność w późniejszych latach prowadziła jej córka, sułtanka Mihrimah, której listy do króla Zygmunta Augusta zachowały się do dziś. Utrzymywała także kontakty dyplomatyczne z przedstawicielami innych krajów europejskich, wykazując zainteresowanie sprawami międzynarodowymi.
Sułtanka Hürrem zdecydowanie wyróżniała się spośród innych konkubin osmańskiego haremu, łamiąc wieloletnie surowe zasady haremu. Jako pierwsza kobieta w historii dynastii osmańskiej została wyzwolona i poślubiona przez sułtana, uzyskując tym samym tytuł Haseki Sultan – oficjalnej małżonki władcy. Tradycyjnie matka potomka sułtana pozostawała wyłącznie konkubiną – nigdy żoną, dlatego też było to bezprecedensowe wydarzenie, które na zawsze zmieniło strukturę i znaczenie haremu.
Ponadto Sulejman Wspaniały złamał dla niej kolejną z zasad, która nakazywała sułtanowi mieć tylko jednego potomka z daną kobietą, co miało ograniczać ambicje matek książąt (şehzade) i utrzymać równowagę w walce o tron. Hürrem natomiast urodziła sułtanowi aż sześcioro dzieci – księcia Mehmeda, sułtankę Mihrimah, księcia Abdullaha, księcia Selima (Sułtan Selim II), księcia Bayezida oraz księcia Cihangira.
Kolejną wielowiekową zasadą było to, że matka księcia musiała opuścić pałac, aby towarzyszyć synowi w prowincji, którą otrzymywał w zarząd – co fizycznie oddzielało ją od dworu i wpływów, Hürrem natomiast pozostała przy sułtanie i aktywnie angażowała się w życie publiczne i religijne, zakładając fundacje charytatywne (vakıf) w najważniejszych ośrodkach imperium.
W przeciwieństwie do wcześniejszych matek książąt, które zakładały skromne fundacje w prowincjach synów, Hürrem tworzyła rozbudowane kompleksy dobroczynne w takich miejscach jak Stambuł, Adrianopol, Bagdad, Jerozolima, a nawet w świętych miastach islamu – Mekce i Medynie. Taka działalność nie tylko świadczyła o jej ogromnym majątku i wpływach, ale także ustanowiła nowy model roli kobiety w państwie osmańskim – matki sułtana jako ważnej figury politycznej i religijnej.
Wpływ sułtanki Hürrem był tak silny, że wyznaczył nowy kierunek dla kolejnych pokoleń kobiet u władzy. Sułtanka Safiye – nałożnica wnuka sułtanki Hürrem, sułtana Murada III i matka sułtana Mehmeda III – również odgrywała znaczącą rolę w polityce. Korespondowała z królową Anglii Elżbietą I. Była znana na europejskich dworach i aktywnie wpływała na decyzje państwowe, umacniając pozycję matek sułtanów w strukturze władzy.
Jeszcze bardziej dominującą postacią była sułtanka Kösem – wieloletnia regentka, która sprawowała realną władzę w imieniu swojego nieletniego syna sułtana Murada IV – prawnuka sułtanki Safiye. Kösem była jedną z najbardziej wpływowych kobiet w dziejach Imperium Osmańskiego – wybierała sułtanów, kontrolowała dwór, kierowała polityką wewnętrzną i zagraniczną. Jej decyzje sprawiły, że na tronie zasiadło trzech jej potomków: synowie Murad IV i Ibrahim I oraz wnuk Mehmed IV. Znana była także z działalności dobroczynnej, mecenatu nad architekturą oraz udziału w walkach o władzę, które rozgrywały się wewnątrz pałacu.
Nie można też pominąć samej córki sułtanki Hürrem – sułtanki Mihrimah, która uważana była za najbogatszą kobietę swoich czasów w imperium. Była bliską doradczynią swojego ojca, sułtana Sulejmana Wspaniałego i aktywnie wspierała go w kampaniach wojennych. Po wstąpieniu na tron osmański jej młodszego brata sułtana Selima II otrzymała tytuł valide sułtan.
Tytuł ten tradycyjnie przysługiwał matce panującego sułtana, ponieważ jednak matka sułtana Selima II – Hürrem – zmarła przed jego wstąpieniem na tron, godność tę powierzono jego siostrze, sułtance Mihrimah. Pełniła tę funkcję od 1566 roku do 1574 roku. Zasłynęła jako fundatorka wielkich kompleksów meczetowych i fundacji w Stambule oraz Edirne, z których wiele istnieje do dziś jako świadectwo jej potęgi i ambicji.
Sułtanka Hürrem nie tylko przekształciła harem w centrum wpływów politycznych, ale również wyznaczyła nową drogę dla kobiet w dynastii osmańskiej. Dzięki niej rola matek sułtanów – valide sultan – stała się jedną z najważniejszych funkcji w strukturze władzy, a kolejne kobiety imperium mogły sięgać po realny wpływ na losy państwa.
Listy miłosne do sułtana
Listy miłosne sułtanki Hürrem do padyszacha są wyjątkowym dowodem łączącej ich miłości a niektóre z nich, które zachowały się po dziś dzień ukazują ich relację, która oparta była na wzajemnym szacunku, głębokim uczuciu oraz silnej tęsknocie, towarzyszącej im podczas długich rozłąk.
Z jednego z listów Hürrem do padyszacha czytamy: Jestem zagubiona w tym wszechświecie stworzonym przez naszego Pana. Przeżyłam moje najlepsze lata pod twoją ochroną, jak perła w twojej skrzynce z biżuterią, Znajduję spokój tylko obok ciebie. Słowa i atramenty nie wystarczą, aby wyrazić moje szczęście i radość, kiedy jestem tuż obok ciebie, Wspomnienia wspólnie spędzonych dni, chwile, które dzieliliśmy, wypełniają serce Twojej sługi, Pocieszam się tymi wspomnieniami pod twoją nieobecność. Jestem przygnębiona, kiedy cię nie ma. Nikt nie może złagodzić mojego bólu[1].
Niestety, listy sułtana Sulejmana Wspaniałego do Hürrem nie zachowały się do naszych czasów, jednak świadectwem jego uczuć pozostaje poezja tworzona pod pseudonimem Muhibbi co oznacza „zakochany”. W swoich utworach sułtan poświęcał żonie liczne wersy, ukazując ją jako źródło swojego szczęścia, sensu istnienia i najgłębszej miłości:
Me spojrzenie utopiło się w żarze twego serca!
A z tego żaru wlewa się strumień do mego serca!
Kiedy, tak samotnie w owym żarze ginę, me zwłoki
Chcesz dręczyć, królowo bez litości i bez serca?
Podczaszy! Może się wydawać, temu, co nie kochał,
Że wystarczy mu wino! Mnie potrzeba jednak serca!
Zamykam oczy, bo chcę ujrzeć twoją piękną postać!
Zamknięte oczy snu nie dają! Brak mi twego serca!
Muhibbi, jęcząc, wciąż szarpie struny swej duszy! […][2]
Od zapachu ambry z jej włosów znów oszalałem!
Serce z niesfornymi kędziorami znów związałem!
[…] Ludzie pytają, kto skradł serce Muhibbiemu?
To przez loki i rubin jej warg całkiem zgłupiałem! […][3]
Hürrem pojawia się w wierszach jako osoba wyjątkowa – porównywana do najcenniejszych miejsc w imperium oraz do najpiękniejszych rzeczy, jakie znał padyszach.
Tyś moim piżmem, bursztynem, światłem, co przepełnia duszę!
Tyś moją dobrą gwiazdą, księżycem, co rozświetla duszę!
Tyś mym przyjacielem, przynosisz nowiny o pokoju.
Tyś mą sułtanką, klejnotem, co zdobi moją duszę!
Jesteś eliksirem mego życia i rajem na ziemi.
Tyś urodą wiosny, szczęściem, co opromienia duszę.
Wnosisz radość w rozmowach, tak jak kaganek światło w mroku.
Tyś sadem granatów, pomarańczy, co cieszą mą duszę.
Tyś spokojem i szczęściem w alkowie, panią mego serca.
Z twych oczu promieniuje mądrość, co za źródło ma duszę.
Tyś strażnikiem całego królestwa, wspaniałą sułtanką.
Twój wnikliwy wzrok, twe dobre rady chronią mą duszę.
Ja, poeta, będę całe wieki opisywał cię w wierszach.
Muhibbi jest ze szczęścia pijany, że oddał ci duszę![4]
Poezja Sulejmana stanowi nie tylko wyraz osobistego uczucia, ale również potwierdzenie wyjątkowej pozycji sułtanki Hürrem w jego życiu, jak i na osmańskim dworze.
Hürrem – fakty i mity o jej intrygach
Faktem jest, że sułtanka Hürrem odgrywała istotną rolę zarówno w polityce wewnętrznej, jak i zewnętrznej Imperium Osmańskiego, dlatego też, istnieją liczne spekulacje i plotki, jakoby miała odegrać kluczową rolę w tragicznych wydarzeniach na osmańskim dworze, w tym w śmierci najstarszego syna sułtana Sulejmana Wspaniałego, księcia Mustafy. Choć wiele źródeł sugeruje jej udział w intrygach mających na celu wyeliminowanie potencjalnego rywala dla jej własnego syna, nie ma na to jednoznacznych ani wiarygodnych dowodów historycznych.
Podobne przypuszczenia pojawiają się również w kontekście upadku i egzekucji wielkiego wezyra Ibrahima Paszy, dawnego przyjaciela i zaufanego doradcy sułtana Sulejmana. Również w tym przypadku nie zachowały się żadne źródła, które potwierdzałyby, że Hürrem rzeczywiście przyczyniła się do jego śmierci. Choć nie można całkowicie wykluczyć jej wpływu na decyzje polityczne sułtana, wiele z tych oskarżeń pozostaje w sferze domysłów, niesprawdzonych relacji i późniejszych legend.
Bibliografia:
- P. Wróbel, Dramat w rodzinie. Ostatnie lata życia Hürrem zwanej Roksolaną, „Perspektywy Kultury”, 2022, 1(36), ss. 19–34.
- Sulejman Wspaniały, Sulejman Wspaniały. Gazele i inne wiersze, przekład Janusz Krzyżowski, „Indo-Polish Cultural Committee”, Warszawa 2013.
- AA, Ancient letters reveal most famous Ottoman love story [dostęp: 29.07.2025].
[1] AA, Ancient letters reveal most famous Ottoman love story [dostęp: 29.07.2025].
[2] Sulejman Wspaniały, Sulejman Wspaniały. Gazele i inne wiersze; przekład Janusz Krzyżowski, „Indo-Polish Cultural Committee”, Warszawa 2013, s. 13.
[3] Sulejman Wspaniały, Sulejman Wspaniały. Gazele i inne wiersze; przekład Janusz Krzyżowski, „Indo-Polish Cultural Committee”, Warszawa 2013, s. 14.
[4] Sulejman Wspaniały, Sulejman Wspaniały. Gazele i inne wiersze; przekład Janusz Krzyżowski, „Indo-Polish Cultural Committee”, Warszawa 2013, s. 83.
