Ewa Piasecka-Sikora, Architektura światła. Wędrówki po kamieniach Christianitas
Sztuka chrześcijańska ma już za sobą ponad 2 tysiące lat historii, przez które nieustannie ewoluowała przybierając coraz to nowe niezwykle wyrafinowane i subtelne formy. Całe to ogromnie bogate dziedzictwo przybliża nam w swoim wciągającym już od pierwszych stron przewodniku Ewa Piasecka-Sikora…
Najnowszy przewodnik po katedrach średniowiecznych Niemiec, Francji, Włoch i Polski ukazuje nam jak wiele zawdzięczamy sztuce wytworzonej w tych „ciemnych wiekach”…
Kim jest autorka?
Ewa Piasecka-Sikora jest doktorem nauk medycznych, stomatologiem, pasjonatką historii sztuki, malarstwa, rzeźby oraz architektury. Dzięki swojemu 30 letniemu pobytowi w Niemczech oraz licznym podróżom do Francji, Belgii, Holandii i Włoch dogłębnie zapoznała się z wielkimi dziełami malarstwa i rzeźby tych krajów.
Zgłębianie przez nią historii sztuki cywilizacji chrześcijańskiej m.in. w czasie prywatnych fakultetów w Rzymie i Florencji doprowadziło do wydania przez nią trzech tomików wierszy, w których opiewa piękno sztuki europejskiej różnych epok. Autorka potrafi także ręcznie malować porcelanę według sztuki miśnieńskiej i zajmuje się tym w wolnych chwilach.
Chrześcijański antyk
Książka rozpoczyna się od opisu dzieł pierwotnej, antycznej sztuki chrześcijańskiej, która mogła zacząć swój rozkwit po edykcie mediolańskim cesarza Konstantyna Wielkiego z 313 roku w którym chrześcijaństwo zostało zalegalizowane w imperium rzymskim i zaprzestano jego prześladowań. Od tego czasu zaczęły powstawać pierwsze bazyliki chrześcijańskie.
Jedną z nich jest Katedra Św. Piotra w Trewirze w Niemczech. Powstała ona z polecenia cesarza Konstantyna Wielkiego w IV wieku aby stworzyć dla wspólnoty chrześcijańskiej miejsce modlitw i inicjacji nowo przyjmowanych do grona wiernych. W podziemiach tej katedry możemy dzisiaj znaleźć fragmenty barwnych, antycznych mozaik sufitowych. Przechowywana jest tam również szata Jezusa Chrystusa, którą miał na sobie podczas swojej Drogi Krzyżowej.
W Trewirze znajduje się również Bazylika Konstantyna, najstarsza siedziba biskupa na północ od Alp. Budynek ten powstał w IV wieku. W ciągu swojej 1700 letniej historii był wielokrotnie palony i plądrowany oraz przebudowywany. Stanowi obecnie synergię architektury antycznej, romańskiej, gotyckiej, barokowej i współczesnej. Jej obecny ołtarz ustawiono dokładnie nad ołtarzem wokół którego zbierali się wierni w IV wieku.
Warto także odwiedzić Bazylikę Św. Klemensa w Rzymie. Pierwotna świątynia powstała w tym miejscu w IV wieku. Została ona splądrowana i spalona przez Normanów w XI wieku, ale potem odbudowana przez papieża Paschalisa II w 1108 roku. Górne partie antycznego kościoła idealnie wkomponowano w mury nowej, XII wiecznej bazyliki.
Prezbiterium jest bogato zdobione złotem. W absydzie nad nim znajduje się wizerunek Chrystusa na Krzyżu, ramiona i belkę Krzyża obsiada stado gołębi, w liczbie dwunastu. Mają one symbolizować apostołów, którzy przylgnąwszy do krzyża Mistrza, poniosą w ślad za Nim męczeńską śmierć. Obok Krzyża Chrystusa stoją Najświętsza Maryja Panna i Św. Jan Ewangelista.
Skoro mowa o Maryi to poświęcona jest jej w Rzymie, Bazylika Najświętszej Maryi Panny na Zatybrzu. Zbudowana po wspomnianym już edykcie Konstantyna Wielkiego z 313 roku jest prawdopodobnie pierwszą świątynią w Rzymie poświęconą Matce Bożej, mieści się w niej najstarszy w Rzymie jej wizerunek, wykonany w drewnie. W jej absydzie znajduje się mozaika ścienna z XII wieku. Jej centrum stanowi Chrystus, który zasiada na tronie wraz z Matką, która panuje wraz z nim w Majestacie.
Najsłynniejsze średniowieczne świątynie
Przechodząc do średniowiecza, warto zacząć od Katedry Najświętszej Maryi Panny w Akwizgranie, zbudowanej przez cesarza Karola Wielkiego w latach 793- 813. Jest ona jednym z nielicznych, monumentalnych przykładów stylu architektonicznego, zwanego „karolińskim”. Została ona zbudowana dla przechowywania w niej Wielkich Relikwii, które sprowadził on z Jerozolimy. Tymi relikwiami są: suknia Matki Bożej, pieluszki Dzieciątka Jezus, chusta w którą owinięta była ścięta głowa Jana Chrzciciela i opaska biodrowa ukrzyżowanego Jezusa. Relikwie te są wyjmowane z relikwiarzy i wystawiane wiernym co siedem lat, ostatni raz miało to miejsce latem 2023 roku.
Poza nimi, mieści się w niej jeszcze setki mniejszych relikwii m.in. pasek Najświętszej Maryi Panny, pas Jezusa i fragmenty bicza rzymskiego użytego do jego biczowania. Większość z nich spoczywa w złotym „relikwiarzu Barbarossy”. Inne relikwie znajdują się w obecnym skarbcu katedry.
Wielkim dziełem dojrzałego średniowiecza jest Katedra w Chartres. Pierwsza świątynia w tym miejscu powstała w końcu IV wieku. W późniejszych czasach była wielokrotnie palona i plądrowana najpierw przez Wizygotów, a potem Duńczyków. Ostatecznie spłonęła XII wieku. Odbudowana w stylu gotyckim w XIII wieku, przetrwała do naszych czasów. Przechowywany jest w niej welon, który miała mieć na sobie Maryja podczas narodzenia Chrystusa.
Główny centralny portal pokryty jest licznymi rzeźbami. Na jego tympanonie widzimy Chrystusa w Mandorli Chwały, otoczonego symbolami czterech Ewangelistów: orłem św. Jana, aniołem św. Mateusza, lwem św. Marka i bykiem św. Łukasza. Na portalach bocznych fasady zachodniej odnajdujemy wyobrażenia scen z życia Maryi od Zwiastowania, Nawiedzenia, Narodzenia, poprzez pokłon Pasterzy i Ofiarowanie w Świątyni.
Co ciekawe, owe nowotestamentalne sceny zwieńcza girlanda antycznych filozofów i uczonych- jest to wotum złożone Arystotelesowi, Pitagorasowi, Euklidesowi i Ptolemeuszowi. Ich nauki studiowano bowiem w tutejszej szkole przykatedralnej z X wieku, założonej przez biskupa Fulberta.
Chciałbym jeszcze wspomnieć o katedrze w Reims. Była ona miejscem koronacji 25 władców Francji od Filipa II w 1128 roku, na Karolu X w 1825 roku kończąc. Umieszczone są w niej kamienne postacie tych wszystkich władców. Jako pierwszego z nich widzimy Chlodwiga I, który wynurza się z chrzcielnicy. Jest to nawiązanie do faktu, że to właśnie tutaj w 496 roku przyjął chrzest z rąk biskupa Remigiusza. Dlatego też miejsce to jest nazywane „Chrzcielnicą Francji”.
W tej świątyni przechowuje się też pozostałości „Świętej Ampułki”, z olejami świętymi, która, według tradycji została przysłana przez gołębicę „prosto z Nieba” na okoliczność chrztu świętego Chlodwiga I. Olejem tym miał zostać namaszczony król Ludwik VII w 1131 roku. Rytuał ten powtarzano potem w stosunku do wszystkich kolejnych królów Francji aż do Ludwika XVI w 1774 roku.
Podczas rewolucji francuskiej, a polecenie Konwentu Narodowego, relikwiarz z ampułką został oficjalnie zniszczony. Według pewnych przekazów, zawartość ampułki została jednak potajemnie opróżniona przez dwóch wtajemniczonych urzędników Konwentu w przeddzień aktu profanacji. Święty olej zaś został przekazany sędziemu trybunału w Reims.
Podsumowanie
Dzięki publikacji Ewy Piaseckiej-Sikory przemierzamy wzdłuż i wszerz średniowieczną Europę i dowiadujemy się jak fundamentalnie ważna była dla rozwoju naszej cywilizacji ta niezwykła i do tej pory nadal przez wielu niedoceniana epoka historyczna.
Autorka ukazuje nam, że sztuka średniowieczna jest tak niezwykle piękna, subtelna i wyrafinowana, że nie mogła ona być dziełem „prymitywnych ludzi z ciemnych stuleci” jak starała się to przedstawić historiografia Oświecenia.
Wielkim atutem książki jest także duży ładunek solidnej wiedzy historycznej, który ona przekazuje podczas omawiania historii każdej budowli w niej przedstawionej, dotyczących nie tylko tych budowli, ale także epoki w której one powstały w ogóle. W publikacji tej znajdziemy także wątki polskie, które jednak nie zostały już omówione w tym tekście. Książkę rekomenduję wszystkich zainteresowanym historią sztuki i nie tylko!
Wydawnictwo Bernardinum
Ocena recenzenta: 6/6
Konrad Ruzik
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa Bernardinum. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
