Historia Etrurii i Etrusków według Edmunda Bulandy i etruskie grobowce w Barbarano Romano
Nie byli Rzymianami, a jednak zbudowali fundamenty Rzymu. Historia Etrurii i Etrusków to opowieść o cywilizacji, która potrafiła dominować bez imperium, wpływać bez wojny, przetrwać we fragmentach języka, sztuki i grobowców. Dziś próbujemy złożyć ją na nowo – między hipotezami Herodota, archeologią a milczącymi inskrypcjami.
Publikacja „Etruria i Etruskowie” Edmunda Bulandy (1882-1951), badacza o szerokich zainteresowaniach, stanowiła pierwszą i przez długi okres jedyną polskojęzyczną pozycję, tak szeroko omawiającą problematykę etruską. Jak pisał Bulanda, możemy z całą pewnością stwierdzić, iż Etruskowie odgrywali znaczącą rolę w kulturze Italii. Kultura Rzymian – ich religia, legendy, mity czy organizacja społeczna czerpała z kultury etruskiej.
Na temat pochodzenia Etrusków powstało kilka teorii – jedną z nich była teoria greckiego historyka z V wieku p.n.e. Herodota. Według niego korzeni Etrusków szukać należało w Lidii, skąd emigrowali z powodu klęski głodu.
Podjęto próby określenia ich pochodzenia za pomocą badań DNA, które pojawiły się wraz z początkiem XXI wieku.
W roku 2004 Cristiano Vernesi wskazał na podobieństwa elementów kodu genetycznego z ludami, które zamieszkiwały południową oraz wschodnią część basenu Morza Śródziemnego. Lwia część badaczy nie zaakceptowała jednak tych wyników wskazując na możliwość zanieczyszczenia próbek – pochodziły one z eksponatów muzealnych.
Gdy międzynarodowy zespół naukowców skupiony wokół Instytutu Maksa Plancka przebadał genom wyizolowany z 82 starożytnych próbek ze stanowisk archeologicznych, wyniki wskazały na pokrewieństwo Etrusków z innymi italskimi ludami.
Jak pisze portal Archeowiesci, najnowsze badania genetyczne sugerują, iż Etruskowie byli lokalną ludnością z rodowodem neolitycznym i domieszką ludności stepowej z epoki wczesnego brązu i genetycznie nie różnili się od italskich sąsiadów. Wrażenie ich inności spowodował fakt, iż Etruskowie nie porzucili swojego preindoeuropejskiego języka.
Geografia i rzymskie podania
Etruskowie początkowo zamieszkiwali tereny środkowej Italii, a rosnąć w siłę – ich cywilizacja podbijała coraz dalsze części kraju. Wyraźne ślady wpływów kultury etruskiej spotkać można zarówno w okolicach dzisiejszej Modeny czy też Bolonii, jak też Lacjum.
Ogromnie żywotna ta kultura znalazła rozległy teren dla siebie, przeszła na Sycylję, Sardynję, doszła z jednej strony do Kartaginy, z drugiej do Hiszpanji (…)[1].
Z wykopalisk wynika, iż jednym z najstarszych miast etruskich były Tarquinii – stolica Etrurii.
Rzymskie podania związane z Etruskami wiążą się między innymi ze słynnymi malowidłami, które zostały odkryte w Tomba Francois w Vulci, w drugiej połowie IV wieku. Jak pisze Edmund Bulanda, rzymska tradycja wspomina o dwóch falach etruskich w Rzymie – pierwsza z nich wiąże się z rodem Tarquiniusów, druga reprezentuje „król Etrurii” Porsenna z Clusium. Według podań król ten chciał wprowadzić do Rzymu Tarquiniusów, jednakże spotkało się to ze zdecydowanym oporem mieszkańców Rzymu. Według jednej wersji podania był to opór skuteczny, według innego zaś Porsenna rozgromił opór i zapanował nad Rzymem.
Tradycja rzymska wspomina również o dwóch etruskich braciach – podobnie jak w przypadku króla Etrurii, mamy dwie wersje podania: według pierwszej, jeden z braci o imieniu Varrona Caele Vibenna nadciągnął z odsieczą Romulusowi, by wspomóc go w walce z Titusem Tatiusem, królem sabińskim. Po walce zajął wraz ze swymi rycerzami wzgórze, które otrzymało nazwę Caelius. Według drugiej wersji bracia byli towarzyszami Mastarny. Mastarna według podań to Servius Tallius, późniejszy król rzymski, następca obalonego Tarquiniusa.
Jaki związek z malowidłami mają te podania? Według wielu badaczy przedstawiają one właśnie sceny z podań. Jak czytamy dalej w „Etruria i Etruskowie”, jedna z nich obrazuje walkę Rzymianina Tarquiniusa z nie określonym z imienia Etruskiem.
Wszystkie te wiadomości wskazują na to, że należy nam się liczyć z kilkoma, conajmniej zaś z dwoma etapami panowania Etrusków w Rzymie, przyczem okres panowania Tarquiniusów jest wcześniejszy. Nie mamy jakichś pewnych danych co spowodowało upadek panowania Etrusków w Rzymie, najprawdopodobniej jednak był on spowodowany przez nieustanne walki wewnętrzne między poszczególnemi grupami etruskiemi, które to walki umożliwiły zrazu powolne, w końcu przecież uwieńczone pełnym sukcesem wyzwolenie się elementu latyńskiego, rodzimego rzymskiego. W każdym razie panowanie Etrusków w Rzymie trwało dosyć długo[2].
Badacze powszechnie przyjmowali, iż to sami Etruskowie zespolili pierwotne latyńskie oraz sabelskie osady, porozsiewane po rzymskich wzgórzach. Etruskie miały być nazwy trzech najdawniejszych klas rzymskich (Tities, Ramnes, Luceres) a także szereg nazwisk dawnych rodów patrycjatu rzymskiego. Nawet po upadku panowania Etrusków, Rzym nie wyzbył się szeregu elementów pochodzących z cywilizacji etruskiej.
Asymilacja Etrusków do latyńskiego elementu przebiegała stopniowo. Dużym ciosem dla imperializmu etruskiego była porażka w wojnie z państwem syrakuzańskim, gdy to Hieron, król Syrakuz, wspomógł greckie miasto Kyme (łacińskie Cumae), zagrożone przez Etrusków. Zwycięstwo Greków położyło kres etruskiej ekspansji na południu, a zwycięstwo pod Kyme opiewali najwięksi współcześni greccy poeci. Jak pisze Bulanda, po bitwie tej pomiędzy samym Rzymem a Etruskami dochodziło do łagodnych starć. Wyjątek stanowią walki Rzymu z jednym z pobliskich miast etruskich, Veii. Podania wspominają o śmierci Tolumniusa, etruskiego wodza z Veii, który zginął z rąk wodza rzymskiego Corneliusa Cossusa, a także o zburzeniu z początkiem IV wieku Veii przez Rzymian.
Wspólny wróg
Niespodziewany najazd galijsko-celtycki uderzyć miał gwałtownie zarówno w Rzym, jak i Etrusków. Tradycja podaje, jako iż król celtyckich Biturygów wysłał w VI wieku swoje wojska do Italii. Po walkach z Etruskami zajęli oni cały obszar nadpadański, następnie wdzierając się przez Apeniny do Italii środkowej. Jak czytamy dalej w publikacji „Etruria i Etruskowie”, Rzym wyszedł względnie obronną ręką z walk z celtami, bardzo natomiast ucierpieli Etruskowie, tracąc swe zdobycze w Italii północnej. Najeźdźcy nie zdołali zająć drobnych pozostałości umiejscowionych w głębi dolin alpejskich, lecz te, oddzielone od macierzystego centrum, stanowiły jedynie wspomnienie o niegdyś wielkiej ekspansji etruskiej w północnej Italii.
Rzym podniósł się po walkach, miasta etruskie zaś nie powróciły do dawnej świetności, a dalsze dzieje samej Etrurii są już dziejami jej podboju przez Rzym.
Historia zna jeszcze najazd etruski na Rzym z połowy IV wieku, zakończył się on jednak ciężką porażką Etrusków. Młode państwo rzymskie pochłonięte jest podbojem Latium, bitwy z Etruskami są jedynie sprawą poboczną. Z czasem Rzymianie zaczęli wykorzystywać wewnętrzne konflikty pomiędzy etruskimi miastami, by podjąć ekspansję w głąb Etrurii.
Przeciwko Rzymowi
Podczas trzeciej wojny samnickiej (298-291) Etruskowie opowiedzieli się po stronie przeciwników Rzymu. Rzymianie jednak wyszli z walk obronną ręką, pod wodzą konsula P. Deciusa Musa, rozgramiając armię złożoną z Gallów, Samnitów oraz Etrusków w bitwie pod Sentinum. Po tej porażce etruskie miasta Arretium, Perusia oraz Volsinii postawione zostały przed koniecznością zawarcia rozejmu z Rzymem.
Wojny domowe i rewolucje ostatecznie doprowadziły do upadku Etrurii i jej wyludnienia. Czasy cesarstwa rzymskiego to czasy kompletnej latynizacji ludności czysto etruskiej. Jedynie te rody etruskie, które weszły do rzymskiej arystokracji, zachowały pewne tradycje. Rody te dały Rzymowi wielu mężów stanu i wojowników.
Historia Etrurii i Etrusków – ustrój społeczny oraz polityczny
Etruskowie nie utworzyli jednolitego państwa. Posiadali związki dwunasto-miastowe. Istniał również federacyjny związek Etrusków, który przypominał podobne związki u Greków. Podobnie też jak w Grecji, w Etrurii istniała liga państw-miast, zawiązana wokół świątyni głównego bóstwa Etrurii – Voltumny. Związek miast można określić jako luźny związek o charakterze religijnym.
Zgromadzenia odbywały się każdego roku, w porze wiosennej. Ekspansja Etrusków podejmowana była nie przez całą Etrurię, lecz poszczególne państwa-miasta związku Etruskiego, na własną rękę. Z czasem okazało się to fatalne w skutkach: przykładowo, podczas walk Veii z Rzymem, inne etruskie miasta nie udzieliły Veii pomocy.
Pewnym jest, iż ustrój etruskich miast był zasadniczo arystokratyczny. Na czele miast stali królowie, wspomagani przez arystokrację. W V wieku monarchie etruskie zostały obalone, co spowodowało przesunięcia w strukturze rządzących warstw. Swój udział w rządzeniu otrzymały bogate warstwy mieszczańskie.
Wiadomo również, iż zwyczaj triumfu, Rzymianie przejęli właśnie od Etrusków. Zwycięskiego wodza etruskiego uważano bowiem za wcielenie bóstwa – odbierał on hołd, z diademem złotym wykonanym na kształt dębowej gałęzi.
Historia Etrurii i Etrusków – życie rodzinne
Arystokratyczny ustrój polityczny nie pozostał bez wpływu na kształt życia rodzinnego Etrusków. Różnice w warstwach społecznych pociągały za sobą różnice w poziomie kulturalnym – który najwyższy był w warstwie najzamożniejszej. Jak pisze Bulanda, więcej wniosków na temat życia rodzinnego wysnuć możemy głównie na podstawie znalezisk archeologicznych, malowideł ściennych, sarkofagów.
U Etrusków występowała zasada solidarności rodowej – pierwszy w rodzie posiadał najrozleglejsze prawa, pośród dzieci najbardziej uprzywilejowany był pierworodny syn. Pilnowano czystości warstwowej całego rodu. Rodzina była podstawową komórką etruskiego państwa, a od jej funkcjonowania zależał porządek i powodzenia narodu. Ogólny ustrój etruskiej rodziny był taki, jaki znamy u rodzin rzymskich.
Każdy członek rodziny obok imienia nosił nazwisko rodu oraz przydomek. Etruskowie zwyczajowo podawali obok imienia ojca, także imię matki. Edmund Bulanda twierdzi, iż kobieta w kulturze etruskiej była czczona i szanowana.
Rolnictwo, przemysł oraz handel
Ziemie zajmowane przez Etrusków w Italii były żyzne, co przyczyniło się do rozwoju rolnictwa. Z czasem urósł on do skali, która pozwalała nie tylko zaspokoić swoje potrzeby, lecz także rozwijać eksport. Przykładowo, okolice Veii słynąć miały jako główne centra uprawy lnu czy konopi. Etruria słynęła z dobrej jakości drzew oliwki. Etruskowie odznaczali się osiągnięciami w inżynierii wodnej i melioracyjnej – kanał odwadniający, łączący morze Tyrreńskie z jeziorem Burano, do dziś wprawia w osłupienie. Obok uprawy roli, dużą rolę odgrywało pasterstwo, łowiectwo oraz rybołówstwo. Według malowideł grobowych i świadectw literackich, Etruskowie byli też zamiłowanymi hodowcami rasowych koni.
Zajmowana przez nich ziemia oferowała też bogate złoża marmuru czy też piaskowca. Wydobywano je do celów budowlanych, z czasem również artystycznych. Kolejne dary ziemi – złoża żelaza, miedzi czy srebra przyczyniły się do rozwoju metalurgii w Etrurii. Według wykopalisk przeprowadzanych na terenie Etrurii, niemal wszystkie miasta posiadały fabryki obróbki brązu – wyrabiano z niego naczynia czy też okucia. Wykonywano także instrumenty muzyczne, z których najczęstsze były trąby, proste i zakrzywione. Znano również i flety, a fletnistów etruskich przejęli w późniejszych okresach Rzymianie.
W przemyśle drzewnym najbardziej ceniono cieśli – których najważniejszą częścią pracy była budowa okrętów.
Stroje Etrusków, głównie kobiet, odznaczały się większą różnorodnością barw, niż u Latynów czy Greków.
Język
Do dziś nie udało się poznać znaczenia wszystkich słów w języku Etruskim. Najprawdopodobniej już dla starożytnych Rzymian w epoce cesarstwa pozostawiał on wiele sekretów – świadczyć o tym mają wiadomości o studiach nad językiem Etrusków cesarza Claudiusa.
Znamy inskrypcje pochodzące między innymi z grobowców, jednakże nie potrafimy odczytać całości ich znaczenia.
Muzeum oraz kompleks grobowców w Barbarano Romano
W miejscowości Barbarano Romano, położonej około 50 km od Rzymu, znajduje się muzeum kultury Etruskiej. Na niewielkiej przestrzeni zgromadzono między innymi eksponaty znalezione w grobowcach. W okolicach znajduje się też cały kompleks grobowców Etruskich, położonych w malowniczej scenerii.
Kompleks grobowców etruskich, Barbarano Romano. Fot.: Maria Shevchenko
Warto wspomnieć, iż prace archeologiczne wciąż trwają – i wciąż odkrywane są nowe grobowce i eksponaty związane z kulturą etruską. W Barbarano Romano archeologowie odkryli kolejny, pokaźny grobowiec – prace wciąż trwają. Fotografie zostały wykonane w lipcu 2025.
Niedawno odkryty grobowiec etruski, Barbarano Romano. Fot: Maria Shevchenko
Bibliografia i źródła:
- Białek Artur, To od nich Rzymianie „ściągnęli”walki gladiatorów i system liczbowy. Z czego jeszcze byli znani Etruskowie?, National Geographic [dostęp: 25.07.2025].
- Bulanda E. Etruria i Etruskowie, Biblioteka Filomaty, Lwów 1934.
- Edmund Bulanda (1882-1951), Stowarzyszenie Historyków Starożytności [dostęp: 25.07.2025].
- Kopij Kamil, DNA zdradza, skąd pochodzą Etruskowie, Archeowieści [dostęp: 25.07.2025].
Fot. główna: etruskie tablice Boccanera z Cerveteri, Muzeum Brytyjskie w Londynie
[1] E. Bulanda – „Etruria i Etruskowie”, Biblioteka Filomaty, Lwów 1934, s. 67.
[2] Ibidem, s. 72.
