Początek panowania Mohammada Pahlawiego
Zakończenie dyktatu nacjonalistów z Frontu Narodowego spowodowało ogromne zmiany nie tylko w Iranie, ale też w samym regionie. Zwiększyła się wówczas rola Stanów Zjednoczonych, które przejęły wpływy w regionie od wycofującej się z ekspansji kolonialnej Wielkiej Brytanii – w 1954 ponad połowa udziałów w konsorcjum naftowym należała do USA, czyli tyle, ile wcześniej posiadało AIOC, przemianowane już na British Petroleum. Pomimo ogromnego zawodu, jakim była interwencja USA, część irańskiego społeczeństwa uważała, że było to jedynie wynikiem chytrej intrygi chciwego Imperium Brytyjskiego, któremu udało się zwieść sojusznika Iranu. Jednak po obaleniu nacjonalistycznego premiera nowy rząd otrzymał od Stanów 45 milionów dolarów pożyczki awaryjnej, a już w grudniu 1953 Iran wznowił stosunki dyplomatyczne z Wielką Brytanią.
W międzyczasie uważany za cherlawego i niezdolnego do sprawowania rządów szach Mohammad Pahlawi dorósł, a sprzyjające warunki dawały mu okazję do pójścia w ślady swego ojca. W czasie drugiej wojny światowej alianci wywołali naciski na szacha, by ten utrzymywał w kraju porządek demokratyczny. Jednak, kiedy okazało się, że ten sam porządek doprowadził do wybrania przez naród Mosaddeqa, czyli do zagrożenia ich własnych interesów, uznali, że dużo rozsądniejszym będzie pozostawienie przy władzy kogoś silniejszego, nawet jeśli naród coraz usilniej zaczynał domagać się demokratyzacji, rzucając się w ramiona islamskich fanatyków i radykałów. Dlatego też zachód anemicznie reagował na tworzącą się w Iranie dyktaturę. Podkreślano raczej rolę Pahlawiego w przyszłej, planowanej modernizacji. Szach zamierzał unowocześnić państwo na wzór zachodni, co przede wszystkim miało oznaczać silną gospodarkę i tak, jak w przypadku jego ojca – armię.
Wybory z początku 1954 roku przebiegały pod ścisłą kontrolą, a kandydatów typowała władza, więc jego skład był w rzeczywistości odzwierciedleniem woli samego Mohammada. W 1955 roku monarcha ostatecznie zdymisjonował premiera Zahdiego, stając się tym samym jedynym panem swego kraju. W obliczu nasilenia się aresztowań większość opozycji zeszła do podziemia, w tym i partia Tude, która była głównym celem władzy. Przeprowadzono wiele egzekucji, przede wszystkim dokonując czystki w szeregach wojska na zwolennikach Tude, a zdominowany przez popleczników szacha Madżles (irański sejm) przegłosował nowe ustawy wymierzone w opozycję. Dla Amerykanów w tamtym okresie liczyło się przede wszystkim antykomunistyczne nastawienie irańskiego reżimu.
Fot. Wikimedia Commons
Główny problem, z którym musiał poradzić sobie szach, wynikał bezpośrednio ze spuścizny znienawidzonego przez niego Mosaddeqa. Irańska ropa była dla niego jedyną bronią, z którą świat zachodni mógłby się liczyć. Jednak kiedy okazało się, że i bez niej świat sobie radzi, Iran stanął przed bardzo poważnym problemem – jak ponownie włączyć irańską ropę naftową do obiegu na rynku światowym, skoro ta straciła już swoje potencjalne miejsce zbytu? Okazało się to jednak dużo prostsze, niż mogłoby się wydawać. Zmonopolizowanie rynku nafty przez tak zwane siedem sióstr sprawiało, że dogadanie się z nimi było łatwiejsze, zwłaszcza po zniesieniu barier antymonopolowych dla amerykańskich firm. Międzynarodowe konsorcjum powstało w kwietniu i natychmiast podjęło negocjacje z rządem irańskim. W jego skład weszło: BP z 40% udziałów, Royal Dutch Shell- 14% oraz kilka mniejszych amerykańskich firm. W sierpniu 1954 roku doszło do porozumienia z rządem irańskim, a w związku z paraliżem Madżlesu już w październiku umowa ta nabrała mocy prawnej. Większością fundamentalnych zagadnień, jak poziom wydobycia i cena sprzedaży, zajmowały się spółki, które realizowały te zadania w imieniu poszczególnych firm, gdy INSN (Irańska Narodowa Spółka Naftowa) zarządzała jedynie zakwaterowaniem i obsługą.
