Tego dnia 188 roku urodził się przyszły cesarz rzymski, Karakalla
Spis treści:
- Cesarz bratobójca
- Zabójcze żarty – masakra w Aleksandrii
- Termy Karakalli
- Edykt Karakalli
- Armia cesarza
- Karakalla – dziedzictwo
- Karakalla – ciekawostki
4 kwietnia 188 roku urodził się przyszły cesarz Karakalla jako syn Septymiusza Sewera (panujący w latach 193-211) i Julii Domny. Septymiusz Sewer, był założycielem dynastii Sewerów dzięki wygraniu wojny domowej. Jest on dość dobrze zapamiętanym przez historię cesarzem dzięki ustabilizowaniu politycznej sytuacji w Rzymie po chaotycznych rządach Komodusa[1] (poprzez wzmocnienie autorytetu cesarza) oraz udanym kampaniom wojskowym[2].
Pomimo jego wysiłków, założona przez niego dynastia zakończyła swoje rządy na jego synu Karakalli, który jest oceniany jako jeden z najbardziej znienawidzonych cesarzy Rzymu. Po przeczytaniu tego artykułu dowiesz się, dlaczego.
Cesarz bratobójca
Po śmierci ojca w 211 roku Karakalla (właściwie Marcus Aurelius Antoninus Bassianus) współrządził cesarstwem wraz ze swoim bratem Getą. Było to wbrew oczekiwaniom Karakalli, który jeszcze za życia ojca współrządził z nim jako augustus.
Dlatego oczekiwał, że odziedziczy władzę jako samodzielny cesarz. Relacje pomiędzy braćmi były napięte, pomimo starań ich matki Julii Domny. Cesarze nie potrafili współrządzić i myśleli nawet nad podziałem imperium na dwie części:
- zachodnią rządzoną przez Karakallę
- i wschodnią część Gety,
do czego jednak nie doszło. Podejrzewali się wzajemnie o próby otrucia, co było częstą metodą przejęcia władzy w historii cesarskiego Rzymu. W końcu Karakalla zaplanował zabójstwo swojego brata.
Jak podaje Kasjusz Dion, Karakalla zamierzał zabić swojego brata od dłuższego czasu, jednak osobista gwardia brata utrudniała mu dokonanie zabójstwa. W końcu, pod pozorem próby pojednania, zaprosił brata na prywatne spotkanie w komnatach Julii Domny.
Geta, czując się bezpiecznie w obecności matki, przybył na spotkanie bez ochrony, co wykorzystał Karakalla. Przedtem poinstruował grupę centurionów, by w trakcie spotkania weszli do komnaty i zamordowali Getę. Tak też się stało.
Scena zabójstwa była według Kasjusza Diona niezwykle dramatyczna. Geta miał zarzucić ręce na szyję nieświadomej planu Karakalli Julii Domnie i krzyczeć, że jest mordowany, a następnie wyzionąć ducha w jej ramionach.
Karakalla natomiast zaczął rozgłaszać, że to on był obiektem spisku, jednak udało mu się ujść z życiem i zabił Getę w akcie samoobrony. Od razu zabrał się za pozyskiwanie sympatii żołnierzy, przy okazji skazując na śmierć żołnierzy sprzyjających Gecie.
Karakalla próbował wymazać postać swojego brata z historii skazując go na tzw. w historiografii damnatio memoriae. Było to zjawisku niszczenia wizerunków oraz wszelkich śladów po obecności osoby, która popełniła przestępstwo wobec godności ludu rzymskiego.
Do naszych czasów zachowały się bardzo ciekawe artefakty z tego okresu, m.in. słynny berliński portret rodzinny Sewerów z ok. 200 roku, na którym widoczni są Septymiusz, Julia Domna i Karakalla, natomiast twarz Gety została wymazana. Obiekt znajduje się w Altes Museum w Berlinie.
Zabójcze żarty – masakra w Aleksandrii
Po zabójstwie Gety 26 lutego 212 roku Karakalla stał się samodzielnym władcą imperium, co było jego celem. Jednak jego rządy dopiero rozpoczęły swoją kontrowersyjną historię.
Karakalla, jak większość polityków, był częstym obiektem żartów swoich poddanych. Szczególnie często jego zachowania były wyśmiewane w Aleksandrii, gdzie mieszkańcy mogli zachowywać się swobodniej niż mieszkańcy samej stolicy, bardziej narażeni na reperkusje ze względu na to, że tam głównie rezydował cesarz.
Dodatkowo, w Aleksandrii Geta miał wielu sympatyków[3] i jego zabójstwo przez Karakallę, nie przysporzyło cesarzowi popularności.
Aleksandryjczycy pozwalali sobie na parodiowanie Karakalli, o którym krążyło wiele niekorzystnych plotek. Istniały pogłoski o jego domniemanym kazirodczym związku z własną matką. Obiektem żartów było również zabójstwo Gety oraz fascynacja cesarza postaciami Achillesa i Aleksandra Wielkiego.
Według Kasjusza Diona cesarz napisał nawet do senatu pismo, w którym stwierdził, że on sam jest być może reinkarnacją Aleksandra. Pomimo tego, że Kasjusz Dion nie jest najbardziej wiarygodnym autorem, możemy się domyślać na tej podstawie, że takie plotki rzeczywiście istniały.
Aleksandryjczycy publicznie wyśmiewali cesarza, do którego w końcu dotarły wieści o ich parodiach. Dodatkowo świadomość o popularności swojego martwego brata w tym ważnym mieście sprawiła, że postanowił rozwiązać kwestię aleksandryjską.
Zaplanował on więc w 215 roku wizytę w Aleksandrii. Aby ukarać mieszkańców za ich brak szacunku i nielojalność zorganizował masakrę aleksandryjskiej młodzieży. Według Kasjusza Diona oraz Herodiana ustawił on młodych aleksandryjskich mężczyzn w rzędy, mówiąc im, że robi to, by ich obejrzeć i wybrać część do stworzenia aleksandryjskiej falangi na cześć Aleksandra Wielkiego, którego grób tam się znajdował.
W rzeczywistości był to podstęp, by otoczyć mężczyzn swoimi żołnierzami, którzy mieli ich zmasakrować. Ofiar było podobno tak wiele, że ich przelana krew zaczerwieniła wody Nilu. Ta nieproporcjonalna reakcja pokazuje agresję z jaką Karakalla rozprawiał się ze swoimi wrogami.
Termy Karakalli
Panowanie władcy nie było jednak wyłącznie wypełnione zabójstwami swoich przeciwników politycznych. Jego rządy przyniosły ludności Imperium Rzymskiego kilka korzyści, takie jak wielki kompleks łaźni.
Termy Karakalli w czasie ich powstawania były drugim największym takim kompleksem w Rzymie. Pozostawały czynne przez ok. 400 lat. Termy te zdecydowanie sprawiły, że cesarz zyskał większą sympatię Rzymian, dla których kąpiel w tak pięknym miejscu była miłym doświadczeniem. Są ważnym zabytkiem architektonicznym oraz obiektem badań historyków sztuki ze względu na zdobienia, jakimi dekorowane były termy, takie jak mozaiki czy wolnostojące rzeźby.
Obecnie pozostały z nich ruiny, ponieważ termy były rabowane przez wieki, jednak pozostałe po nich dzieła sztuki mogą świadczyć o ich ówczesnej świetności. Niektóre z najsłynniejszych rzeźb starożytności pochodzą właśnie stamtąd, są to przykładowo: Byk Farnezyjski oraz Herkules Farnezyjski. Obie obecnie znajdują się w Muzeum Narodowym w Neapolu.
Edykt Karakalli
Jedną z najważniejszych spuścizn po Karakalli był, oprócz term, edykt wydany przez niego w 212 roku. Edykt Karakalli (inna nazwa: Constitutio Antoniniana) nadawał prawa obywatelskie wszystkim wolnym mieszkańcom Imperium Rzymskiego, które dotychczas posiadali jedynie mieszkańcy Italii.
Od tamtej pory wolni mieszkańcy prowincji mogli m.in. głosować, służyć w legionach rzymskich oraz mieli prawo do wyboru na urząd państwowy. Kasjusz Dion twierdził, że Karakalla wprowadził edykt, by pozyskać nowych podatników, co rzeczywiście mogło być motywacją cesarza. Inną korzyścią mogło być pozyskanie nowych legionistów.
Jest to bardzo ważny dokument dla badań nad prawem rzymskim oraz całą historią Rzymu. Edykt ten (i daleko idące za nim konsekwencje społeczne) uznawany jest przez wielu badaczy za jedną z przyczyn późniejszego upadku Cesarstwa Rzymskiego.
Armia cesarza
Pomimo licznych skandali Karakalli udało się utrzymać popularność wśród jednej grupy: armii. W kontaktach z armią stosował się do słów swojego ojca Septymiusza Sewera: wzbogacajcie żołnierzy, a całą resztą pogardzajcie[4].
Był on generalnie lubiany przez swoich żołnierzy, nawet pomimo faktu, że jego wyprawy wojenne nie zawsze były udane, tak jak wojna z Partią w latach 216-217 zakończona przegraną Rzymu. Jednak odnosił również zwycięstwa, jak w innej ważnej kampanii jego rządów toczonej przeciwko Germanom.
Żołnierze doceniali podwyższenie im żołdu przez Karakallę czy popularne wśród cesarzy gesty solidaryzowania się z żołnierzami takie jak wspólne jedzenie z nimi posiłków. To w armii cesarz miał główne poparcie, szczególnie przy istniejącej dużej opozycji wśród senatorów.
Jednak co ironiczne, to właśnie wśród armii dokonał on żywota. Został zamordowany 18 kwietnia 217 roku podczas wyprawy partyjskiej przez Juliusza Martiliusa, oficera jego prywatnej gwardii. Zabójstwa dokonał w trakcie gdy cesarz oddawał się urynacji przy drodze. Praktycznie zaraz po jego odebraniu cesarzowi życia, zabójca sam został zabity przez scytyjskiego łucznika cesarskiej armii.
Karakalla – dziedzictwo
Karakalla zapisał się w historii licznymi skandalami. W trakcie swojej kariery doprowadził do wielu morderstw politycznych. Jednym z najgłośniejszych z nich było zabójstwo Aemiliusa Papiniausa, prawnika, który nie zgodził się bronić Karakalli przed senatem po zamordowaniu Gety.
Był posądzany o gwałt na westalce o imieniu Clodia Laeta, która wraz z trzema pozostałymi westalkami została oskarżona o złamanie ślubów czystości i skazana na śmierć. Według Kasjusza Diona westalki nie złamały swoich ślubów czystości, a cesarz oskarżył je wszystkie o ich złamanie, by ukryć swoje własne przestępstwo. Nie jest to jednak potwierdzona w innych źródłach informacja.
O jego życiu seksualnym chodziły różne plotki: był podejrzany zarówno o kazirodztwo, jak i impotencję. Należy jednak pamiętać, że z senatorami łączyły go napięte stosunki, co wpłynęło na późniejsze przekazy na jego temat, ponieważ to właśnie senatorowie najczęściej pisali o rządach cesarzy.
Pomimo jego licznych kontrowersji utrzymywał on jednak popularność wśród armii i mimo niezadowolenia senatu został pochowany w Mauzoleum Hadriana w Rzymie i później ubóstwiony przez swojego następcę Makrynusa jako Divus Antoninus.
Cesarz Karakalla pozostaje bardzo kontrowersyjną postacią w historii Rzymu i podczas swoich sześcioletnich rządów udało mu się na trwałe zapisać w pamięci potomnych.
Karakalla – ciekawostki
Karakalla w wieku 14 lat ożenił się z Fulvią Plautillą, córką wpływowego prefekta pretorianów Gajusza Fulwiusza Plaucjana. Małżeństwo było bardzo nieszczęśliwie, małżonkowie bardzo ostentacyjnie okazywali sobie niechęć. Karakalla doprowadził do zabójstwa jej ojca, a dziewczynę skazał na wygnanie na wyspę Sycylię.
Przydomek Karakalla wziął się od chętnie noszonego przez cesarza rodzaju krótkiego galijskiego płaszcza.
W Aleksandrii, ze względu na plotki o kazirodztwie, na Julię Domnę, matkę Karakalli, mieszkańcy mówili Jokasta, w nawiązaniu do mitu o Edypie, w którym Edyp bezwiednie ożenił się z własną matką.
Bibliografia
Źródła:
- Kasjusz Dion, Roman history, ks. 78-79, tł. Earnest Cary, 1927.
- Herodian, History of the Roman Empire since the Death of Marcus Aurelius, ks. IV,tł. Edward C. Echols, 1961.
Opracowania:
- Asante Molefi Kete, Shaza Ismail, Interrogating the African Roman Emperor Caracalla: Claiming and Reclaiming an African Leader [w:] Journal of Black Studies 47, 2016, s. 41–52.
- Gibbon Edward, Zmierzch Cesarstwa Rzymskiego, tom I, Warszawa 2018.
- Janiszewska-Sieńko Daria, „Karakalla w Germanii. Charakter i znaczenie kampanii na pograniczu reńsko-dunajskim z 213 r.”, Studia Antiquitatis et Medii Aevi Incohantis, nr. 1, 2023, s. 185-196.
- Krawczuk Aleksander, Poczet cesarzy rzymskich. Pryncypat., Warszawa, 1986.
- Marvin Miranda, Freestanding Sculptures from the Baths of Caracalla, [w:] American Journal of Archaeology 87, nr 3, 1983, s. 347–84.
- Penella Robert J., Caracalla and His Mother in the ‘Historia Augusta [w:] Historia: Zeitschrift Für Alte Geschichte 29, nr. 3, 1980, s. 382–84.
- Petersen Hackworth, Lauren. THE PRESENCE OF ‘DAMNATIO MEMORIAE’ IN ROMAN ART, [w:] Source: Notes in the History of Art 30, nr. 2, 2011, s. 1–8.
Fot. Popiersie Karakalli, źródło: Wikimedia Commons
[1] Septymiusz Sewer nie panował bezpośrednio po rządach Komodusa, przez rok rządził cesarz Pertynaks, który jednak został zamordowany w 193 i wtedy to Didiusz Julianus objął rządy w Rzymie, jednak również został po niedługim czasie zabity, wówczas to Septymiusz Sewer objął rządy na okres 18 lat.
[2] Chociaż w ocenie senatu nie wypadł najlepiej, przez to, że dążył do zmniejszenia jego władzy i wzmocnienia władzy cesarskiej.
[3] Według ich wcześniejszych rozmów co do podziału imperium, to Geta miałby zarządzać wschodnią częścią, włącznie z Aleksandrią.
[4] Dion, Kasjusz, ks. LXXVII 15.2, Tłumaczenie- Kamil Biały.
