Kara stanowi środek represji, wiąże się z faktem popełnienia przestępstwa, który jest jej skutkiem. W dwudziestoleciu międzywojennym w karnym obrządku prawnym również istniały kary, które były zgodnie z obowiązującym przeświadczeniem. Jakie istniały konsekwencje karne za popełnione przestępstwo przez żołnierza w tym okresie historii?
W obrządku prawnym II Rzeczypospolitej Polskiej obowiązywało w tym czasie kilka aktów prawnych, które regulowały odpowiedzialność prawną za popełnione przestępstwo przez żołnierzy. Pierwszą taką regulacją prawną wydaną w II RP było Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 roku w sprawie kodeksu karnego wojskowego.
Akt ten dotyczył przestępstw wojskowych popełnianych przez osoby wojskowe, będących w czynnej służbie wojskowej, oficerów i podoficerów zawodowych, będących w rezerwie, inwalidów wojennych, umieszczonych w zakładach wojskowych, osoby należące do załogi okrętu wojennego, będących w służbie oraz osoby, przebywających przy jednostce zmobilizowanej lub poza granicami, osoby należące do załogi lub wzięte w charakterze służbowym na pokład statku a ponadto jeńców wojennych, pozostających pod nadzorem wojskowym.
Rozporządzenie Prezydenta z 1928 roku przewidywało dwa rodzaje kar. Pierwszą grupą stanowiły kary główne, które polegały na karze śmierci przez rozstrzelenie oraz areszt wojskowy ponadto wymierzane były kary przewidziane w Kodeksie Tangancewa tj. Ustawie Karnej Rosji z 1903 r. m.in. ciężkie roboty, zesłanie na osiedlenie, zamknięcie w domu poprawy, zamknięcie w twierdzy, więzieniu oraz areszt i grzywna.
Drugą grupą kar były kary dodatkowe na czci. Ta grupa kar była podzielona zgodnie z przydzieleniem do korpusu danego żołnierza. W stosunku do szeregowych kara ta polegała na wydalenie z wojska lub z marynarki wojennej, w stosunku do podoficerów i starszych szeregowców- degradacja, a w stosunku do oficerów- wydalenie z wojska lub marynarki wojennej i wydalenie z korpusu oficerów.
Kara śmierci stosowana wobec żołnierzy polegała na rozstrzeleniu, co w porównaniu z karą dla cywili było całkowicie inne, bowiem dla zwykłych obywateli wykonywana była poprzez powieszenie zgodnie z Rozporządzeniem Prezydenta z 1927 r. Natomiast areszt wojskowy wykonywany był przez areszt domowy, areszt kajutowy, obostrzone areszty domowe i kajutowe a ponadto areszt lekki, średni oraz ścisły. Wymiar aresztu wojskowego wynosiła natomiast do sześciu tygodni a areszt ścisły do czterech tygodni.
Kary główne oraz kary dodatkowe na czci mogły być łączone. Warte uwagi jest to, że w przypadku żołnierzy w korpusie szeregowych oraz oficerów wydalenie z wojska z mocy samego prawa pociągało za sobą utratę stopnia wojskowego, utratę stanowiska służbowego oraz związanego z nim uposażenia, utratę odznaczeń oraz trwałą niezdolność do powtórnego wstąpienia do wojska. Mimo to, orzekane dodatkowe kary przy karach głównych były bardziej ciążące dla żołnierzy z korpusu oficerów.
W dniu 21 października 1932 roku w obowiązującym porządku prawnym zaczęło obowiązywać kolejne Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Kodeks Karny Wojskowy. Ten akt prawny wprowadził kilka zmian w obowiązującym porządku prawnym. Wprowadzono definicję przestępstwa wojskowego określając czyn ten jako czyn zabroniony pod groźbą kary w części szczególnej kodeksu karnego wojskowego. Ponadto rozporządzenie ograniczyło zakres podmiotowy uwzględniając zastosowanie regulacji aktu w stosunku do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej a ponadto uwzględnia osoby cywilne, które swoim czynem zaatakowały żołnierzy.
Nowe rozporządzenie wprowadziło zasadnicze kary jakimi są kara śmierci, więzienie, twierdza, areszt wojskowy. Ponadto dodano regulację, że obok kary pozbawienia wolności wymierzana była grzywna w przypadku popełniania przestępstwa wojskowego z zysku. Jak w poprzednim akcie prawnym tak i w tym, uwzględniono kary dodatkowe.
Ustawodawca wprowadził odniesienie do Kodeksu Karnego Makarewicza, gdzie kary dodatkowe są następujące utrata praw publicznych; utrata obywatelskich praw honorowych; utrata prawa wykonywania zawodu; utrata praw rodzicielskich lub opiekuńczych; przepadek przedmiotów majątkowych i narzędzi; ogłoszenie wyroku w pismach., ponadto w przypadku żołnierzy stosuje się wydalenie z wojska, degradacje oraz wydalenie z korpusu oficerskiego.
Kara twierdzy mogła zostać orzeczona w okresie od 2 tygodni do 12 miesięcy, wymierzana w tygodniach i miesiącach. Areszt wojskowy polegał na areszcie wojskowym zwykłym lub obostrzony, wymierzany w okresie od jednego dnia do sześciu tygodni. W przypadku kar dodatkowych wydalenie z wojska wiązało się z utratą stopnia wojskowego, rozwiązanie stosunku służbowego, utratę orderów oraz trwałą niezdolność do powtórnego wstąpienia do wojska, Degradacja wiązała się z utratą stopnia wojskowego i powrót do stopnia szeregowca.
Natomiast wydalenie z korpusu oficerskiego obejmuje utrate stopnia oraz rozwiązanie wojskowego stosunku służbowego. Również i w tym akcie Sąd mógł orzec dodatkową karę przy orzeczeniu zasadniczej kary. W przypadku orzeczenia kary śmierci, dożywotniego więzienia oraz karze więzienia powyżej 5 lat orzekano wydalenie z wojska. Ponadto Sąd mógł orzec wydalenie z wojska w przypadku orzeczenia kary więzienia powyżej 3 lat. W Kodeksie Karnym Wojskowym z 1932 roku ustawodawca wykorzystał odniesienie do Kodeksu Karnego Makarewicza w przypadku zaostrzenia kar.
Warte uwagi stają się orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1936 o sygn. III K 372/36. Orzeczenie to stanowi, że czyn, spełniony w czasie czynnej służby wojskowej, oceniać należy przede wszystkim ze stanowiska kodeksu karnego wojskowego, jako ustawy specjalnej, lecz w razie, gdyby czyn ten nie był zabroniony pod groźbą kary w części szczególnej Kodeksu Karnego Wojskowego., t.j. nie stanowił przestępstwa wojskowego, należy go ocenić ze stanowiska kodeksu karnego powszechnego.
Wymierzanie kar określonych w Kodeksie Karnym Wojskowym z 1928 r. oraz 1932 r. wprowadza kary dla żołnierzy za popełnienie czynu zabronionego. Kary te należy stwierdzić, że są surowsze niż dla zwykłych obywateli, z uwagi na fakt, że Kodeks Karny Wojskowy, jest ustawą szczególną w stosunku do Kodeksu Karnego.
Fot. Proces członków Polskiej Organizacji Wojskowej za próbę zamachu stanu na Litwie w 1919 roku
