Tego dnia 41 roku n. e. Klaudiusz został cesarzem rzymskim
24 stycznia 41 roku w wyniku spisku zostaje zamordowany, wraz z żoną i córką, cesarz rzymski Kaligula. Jego rządy potomni zapamiętali jako okres władzy krwawego tyrana i psychopaty, którego decyzje były często absurdalne, a nawet niebezpieczne.
W trakcie zamieszania wynikłego z zabicia najważniejszej osoby w cesarstwie rzymskim następcą, poprzez wybór wojska, został niepełnosprawny wujek zamordowanego – Klaudiusz. Ten niepozorny człowiek, wyszydzany nawet przez własną rodzinę, okazał się być jednym z najskuteczniejszych cesarzy rzymskich w historii.
Pochodzenie Klaudiusza
Czasy w których Klaudiusz przyszedł na świat to był okres początku ery Imperium Rzymskiego zwanej cesarstwem, bądź bardziej szczegółowo pryncypatem (cesarz był „pierwszym wśród równych” w Senacie – princepsem). Babką Klaudiusza była druga żona pierwszego princepsa Oktawiana Augusta – Liwia Druzylla. Z poprzedniego małżeństwa z Klaudiuszem Tyberiuszem Neronem urodziła ona następcę Augusta – Tyberiusza oraz ojca Klaudiusza – Druzusa. Ten zaś ze związku z Antonią Młodszą miał dwóch synów – Germanika oraz bohatera niniejszego artykułu.
Dzieciństwo i młodość Klaudiusza
Tyberiusz Klaudiusz Druzus Neron Germanik – bo takie imiona nosił nasz bohater – urodził się 1 sierpnia 10 roku p. n. e. jako syn Druzusa Starszego – zwycięskiego wodza w walkach z Germanami i Antonii Młodszej – córki Marka Antoniusza, triumwira oraz rywala Oktawiana Augusta, w Lugdunum (dzisiejszy Lyon we Francji).
Od początku nie miał on łatwego życia. Ojca stracił rok po narodzinach, dodatkowo był on upośledzony fizycznie i psychicznie. Jak podają źródła, przyszły cesarz jąkał się, ślinił, utykał, był przygłuchy a w dodatku był bardzo chorowity. Niestety te schorzenia spowodowały, że choć pozwolono mu przeżyć w niemowlęctwie, to stanowił on hańbę dla rodziny. Bliscy wstydzili się go i przy każdej okazji mu o tym przypominali.
Jak podał Swetoniusz w Żywotach Cezarów:
Długo jeszcze po wyjściu spod opieki prawnej podlegał cudzej woli i miał przy sobie pedagoga. Sam skarżył się w jakimś pamiętniku, że przydzielono mu naumyślnie barbarzyńcę, niegdyś dozorcę furgonów, aby się z nim jak najokrutniej obchodził z byle jakiej przyczyny. Również z powodu słabego stanu zdrowia podczas zapasów gladiatorskich, jakie urządzał razem z bratem ku uczczeniu pamięci ojca, przewodniczył mając głowę osłoniętą kapturem wbrew przyjętym zwyczajom. W dniu włożenia togi męskiej poniesiono go około północy na Kapitol w lektyce, bez żadnej uroczystości1.
(…)
Matka Antonia nazywała go «ludzką poczwarą, zaczętą tylko przez naturę, lecz nie wykończoną». Jeśli komu zarzucała tępotę umysłową, mawiała, że «głupszy jeszcze od jej syna Klaudiusza»2
(…)
Gdy domagał się od stryja zaszczytnych godności, Tyberiusz przyznał mu odznaki konsularne. Gdy Klaudiusz jeszcze natarczywiej wystąpił z żądaniem udzielenia mu czynnej władzy, prawem przepisanej, Tyberiusz odpowiedział tylko listownie, że «posłał mu czterdzieści sztuk złota na Saturnalia i Sigillaria». Wtedy dopiero, straciwszy wszelkie nadzieje polityczne, oddał się bezczynności, żyjąc na uboczu bądź wśród ogrodów i w swej willi podmiejskiej, bądź w ustroniu Kampanii w towarzystwie największych mętów. Wskutek tego oprócz dawnego miana niemrawca zyskał jeszcze niesławną opinię pijaka i gracza3.
Życie w cieniu bardziej poważanych członków swojej rodziny przyszły cesarz przeznaczył na naukę. Interesował się głównie naukami historycznymi oraz prawem. Rodzina pomimo niechęci do jego osoby zadbała o staranne jego wykształcenie. Historii nauczał go Tytus Liwiusz – autor słynnego dzieła o historii Rzymu „Ab urbe condita”.
Klaudiusz cesarzem
Na wieść o śmierci Kaliguli, Klaudiusz, obawiając się czystki rodziny, ukrył się w pałacu cesarskim. Gdy wojsko przeszukiwało budynek, szeregowy żołnierz dostrzegł stopy wystające zza kotary. Po odkryciu zasłony okazało się, że to Klaudiusz we własnej osobie, chcąc uniknąć losu bratanka, schował się za nią licząc, że nikt nie zauważy. W akcie rozpaczy zaczął błagać żołnierzy o litość.
Przywoływany już Swetoniusz podał, co nastąpiło potem:
Tymczasem żołnierz pozdrowił go mianem cesarza. Stąd zaprowadził go do innych współtowarzyszy, niepewnych, co dalej robić, i tylko hałasujących. Ci wepchnęli go do lektyki, a ponieważ niewolnicy Klaudiusza rozbiegli się, więc sami żołnierze, zmieniając się po kolei, na ramionach ponieśli go do obozu. Klaudiusz jechał smutny i strwożony, a tłum przechodniów wyrażał mu współczucie, jakby na śmierć niewinnie wleczonemu. Przyjęty do wnętrza obozu, przenocował wśród placówek żołnierskich, nie tracąc ufności mimo braku nadziei na przyszłość4.
(…)
Dnia następnego, gdy senat okazał się zbyt opieszały w wykonaniu zamiarów, senatorowie zaś odczuwali już znużenie wskutek swarów wynikłych z rozbieżności wypowiedzi, a lud otaczający kurię domagał się jednego władcy, i to imiennie, wówczas Klaudiusz pozwolił żołnierzom, zgromadzonym z bronią w ręku na wiecu, złożyć przysięgę na swoje imię i obiecał na głowę po piętnaście tysięcy sestercjów. Pierwszy to cesarz, który zaskarbiał sobie wierność żołnierską aż daniną pieniężną5.
Klaudiusz pomimo początkowej niechęci poddał się biegowi wydarzeń i pozwolił się obwołać czwartym cesarzem Rzymu, dzień po zamordowaniu Kaliguli 25 stycznia 41 roku. Ten bardzo umiejętnie ostudził negatywne nastroje rozbudzone zamordowaniem jego poprzednika.
Wiedział, że jakakolwiek niewłaściwa reakcja mogłaby spowodować i jego śmierć.Jego pierwszą decyzją było skazanie na śmierć przywódców spisku na Kaligulę, jednocześnie wprowadził amnestię oraz unieważnił wszystkie decyzje swojego poprzednika.
Pryncypat Klaudiusza był jak oddech spokoju dla mieszkańców Imperium po krwawych rządach Kaliguli. Jego rządy charakteryzowały się pokojem i czasem stabilności, a ona sam starał się reformować państwo rzymskie w duchu reform swojego przodka Augusta.
Niemiecki uczony i badacz Imperium Rzymskiego Karl Christ charakteryzuje rządy Klaudiusza w następujący sposób:
W przeciwieństwie do swojego poprzednika Kaliguli i następcy Nerona Klaudiusz miał niewątpliwie ogólną wizję polityczną swojego pryncypatu. Konserwatywny reformator, który w każdych okolicznościach starał się powoływać na wzorzec «Divus Augustus», potrafił też w bardzo przekonujący sposób promować swoje rządy6.
Największymi sukcesami Cezara Klaudiusza było przyłączenie Mauretanii w 42 roku n. e. oraz podbój Brytanii w 43 roku n. e., za który odebrał triumf rok później. Oprócz tego cesarz był organizatorem wielu inicjatyw budowlanych, jak np. przebudowa portu w Ostii.
Klaudiusz dzięki swojemu wykształceniu był także pomysłodawcą reformy alfabetu łacińskiego, aczkolwiek nie przyjęła się ona. Był mecenasem kultury i sztuki, organizował liczne igrzyska. Opiekował się najbiedniejszymi p.. poprzez zapomogi dla ofiar pożarów.
Pryncypat Klaudiusza jest także poddawany krytyce. Przypisywano mu otaczanie się wyzwoleńcami, którzy skutecznie izolowali go od warstwy senatorskiej. Największym skandalem jego rządów było jego małżeństwo z Walerią Messaliną poślubioną przez niego w 38 roku.
Znane były jej liczne romanse, intrygi, spiski na życie swoich byłych kochanków i rywalek oraz instrumentalne traktowanie męża. W źródłach antycznych uznawana była za nimfomankę. Jej upadek nastąpił w momencie gdy jeden z wyzwoleńców – pracowników administracji Klaudiusza – Tyberiusz Klaudiusz Narcyz doniósł, że Messalina planuje poślubić innego mężczyznę. Cesarz postanowił zgładzić swoją byłą żonę, skazując ją na śmierć w 48 roku.
Dzieła Klaudiusza
Klaudiusz, starannie się kształcąc, spisał wiele dzieł historycznych oraz filologicznych. Do najważniejszych jego dzieł zaliczają się:
- Tyrrhenika – 20-tomowa historia Etrusków,
- Carchedonica – 8-tomowa historia Kartaginy.
Oprócz tego napisał 8-tomową autobiografię, słownik łacińsko-etruski, poradnik do gry w kości oraz napisał także traktat o obronie Cycerona (tematyka czasów końca republiki była bardzo niepoprawna politycznie w czasie jego młodości).
Klaudiusz – śmierć i dziedzictwo
W 48 roku Klaudiusz poślubił swoją bratanicę Agrypinę Młodszą. Przy okazji adoptował jej syna z poprzedniego małżeństwa – Lucjusza Domicjusza Ahenobarbusa – następnego cesarza, który przeszedł do historii jako Neron. Agrypina również traktowała małżeństwo z Klaudiuszem instrumentalnie. Dla niej celem było zapewnienie rządów jej synowi. Z polecenia Agrypiny Cezar Klaudiusz został otruty 13 października 54 roku, w wieku 64 lat.
Nie wiadomo dokładnie jak wyglądały ostatnie chwile cesarza. Swetoniusz podał następujące propozycje:
Zachodzi spór, gdzie i przez kogo ją dano. Niektórzy twierdzą, że została mu podana w czasie uczty z kapłanami na zamku przez eunucha Halota, który pełnił urząd kosztującego potrawy. Inni, że w czasie obiadu domowego, przez samą Agryppinę. Ona podała mu zatrute grzyby borowiki, na którą to potrawę szczególnie był łasy. W związku z tym, co się stało potem, również zachodzi rozbieżność zdań. Wielu głosi, że po zażyciu trucizny natychmiast stracił mowę oraz że udręczony bólami trwającymi całą noc skonał wreszcie przed świtem. Jeszcze inni podają, że początkowo zasnął, później z nadmiaru jedzenia wszystko zwrócił; wtedy powtórnie zastosowano truciznę. Nie wiadomo, czy podano ją w zacierce, gdyż jakoby nieco osłabiony musiał się znowu wzmocnić jedzeniem, czy wpuszczono przez lewatywę, którą mu zastosowano, aby ulżyć niby tego rodzaju wypróżnieniem organizmowi, obciążonemu nadmiarem pokarmów7.
Cesarz Klaudiusz był postacią bez wątpienia intrygującą i rozpalał wyobraźnie twórców przez wiele pokoleń. Najbardziej znanym dziełem kultury traktującym o życiu i pryncypacie Klaudiusza jest książka Roberta Gravesa pt. Ja Klaudiusz, oraz serial z 1976 roku, wydany przez BBC pod tym samym tytułem.
Fot. Lawrence Alma-Tadema, Obwołanie Klaudiusza cezarem (1867), źródło: Wikimedia Commons.
Bibliografia
Źródła:
- Swetoniusz, Żywoty Cezarów, Ossolineum, Wrocław 1987.
Opracowania:
- Christ, K., Historia Cesarstwa Rzymskiego. Od Augusta do Konstantyna, Poznań-Gniezno 2016.
1 Swetoniusz, Żywoty Cezarów II, Wrocław 1987.
2 Swetoniusz, op cit, III.
3 Swetoniusz, op cit, V.
4 Swetoniusz, op cit, X.
5 Swetoniusz, op cit, X.
6 Christ, K., Historia Cesarstwa Rzymskiego. Od Augusta do Konstantyna, Poznań-Gniezno 2016, s. 289.
7 Swetoniusz, op cit, XLIV.
