W lutym 1945 roku Klemens Trzebiatowski został mianowany inspektorem szkolnym w Chojnicach, zaraz po tym, jak wrócił na tereny Pomorza wraz ze swoją rodziną. Mając gotową pracę magisterską, postanowił pojechać do Łodzi i tam 15 marca 1945 roku na Wydziale Pedagogicznym Wolnej Wszechnicy Polskiej uzyskał stopień magistra filozofii w zakresie pedagogiki. Dwa miesiące później powołano go na okresowe przeszkolenie wojskowe do Starogardu Gdańskiego i wcielono do kancelarii sztabowej. W październiku został przeniesiony do rezerwy oraz zrezygnował z posady w Chojnicach, aby objąć stanowisko nauczyciela liceum pedagogicznego w Bytowie. Tam też początkowo wykładał biologię, a po roku został dyrektorem tejże placówki. W 1946 roku uzyskał dyplom nauczyciela szkół średnich oraz prawo wykładania pedagogiki i propedeutyki filozofii. W Bytowie włączył się do czynnej działalności w ZNP, zostając członkiem oddziału powiatowego. Wcześniej, jeszcze w roku 1945, wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej, a po zjednoczeniu zasilił szeregi Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W listopadzie 1947 roku rozpoczął kilkuletnią „przygodę” ze Słupskiem, gdzie do roku 1952 sprawował funkcję dyrektora Państwowego Liceum Pedagogicznego. Ponadto wykładał też pedagogikę, psychologię oraz biologię. W listopadzie 1951 roku zdał egzamin uproszczony na nauczyciela biologii w szkołach średnich, co miało miejsce w gdańskiej Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej. W tym też czasie zaczął poważnie myśleć o pracy doktorskiej z zakresu dziejów oświaty pomorskiej, co zaowocowało nawiązaniem kontaktu z profesorem Łukaszem Kurdybachą. W międzyczasie Klemens Trzebiatowski nie zaniedbywał działalności organizacyjnej w ZNP w Słupsku, a w roku 1951 został wybrany delegatem na III Krajowy Zjazd w Warszawie. Wrzesień 1952 roku przyniósł nowy rozdział w jego życiu. Wówczas został zatrudniony jako docent kontraktowy zoologii ogólnej i metodyki biologii, a po roku docent kontraktowy psychologii w gdańskiej PWSP. W roku 1955 został zastępcą profesora w Katerze Pedagogiki. W okresie tym Trzebiatowscy dalej mieszkali w Słupsku, co wiązało się dla niego z koniecznością częstych podróży do Gdańska. Na przełomie lat 1953 i 1954 Klemens Trzebiatowski równocześnie kierował w Słupsku Wyższym Kursem Nauczycielskim i Rejonową Komisją Kształcenia Niewykwalifikowanych Nauczycieli i Wychowawców. W roku 1954 wygłosił swój pierwszy referat będący swoistym wprowadzeniem do podjętych badań nad zagadnieniem oświaty pomorskiej. W roku 1955 na wniosek ministra oświaty został powołany na stanowisko kierownika Wydziału Oświaty Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie, które pełnił do sierpnia 1958 roku. Rok ten okazał się dla Trzebiatowskiego trudnym, gdyż to właśnie wtedy skreślono go z listy członków PZPR, gdyż nie chciał publicznie potępić działań AK, jak i wyprzeć się swojej działalności z okresu wojennego. Ostatecznie jednak pozwolono mu ponownie zatrudnić się w Katedrze Pedagogiki w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Gdańsku (taką nazwę od 1953 roku nosiła PWSP). W dniu 8 listopada 1960 roku Klemens Trzebiatowski uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych. Obrona pracy miała miejsce na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Warszawskiego, a dysertacja, której promotorem był profesor Łukasz Kurdybacha, nosiła tytuł „Oświata i szkolnictwo polskie na Pomorzu Zachodnim w pierwszej połowie XX wieku”. W roku 1969 mianowano go docentem etatowym, a dnia 20 grudnia 1971 roku habilitował się na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu na podstawie monografii pt. „Szkolnictwo powszechne w Polsce w latach 1918–1932”. Tytuł profesora nadzwyczajnego Trzebiatowski otrzymał 29 października 1977 roku. Ponadto pełnił funkcję dyrektora Instytutu Pedagogiki, Prodziekana Wydziału Humanistycznego i kierownika Zakładu Historii Oświaty, Wychowania i Nauki Uniwersytetu Gdańskiego. Współpracował ze szkołami wyższymi w Berlinie, Lund, Aberdeen, Bremie, Debreczynie i Bratysławie. Wypromował przeszło dwustu magistrów i ośmiu doktorów. Wchodził w skład rady redakcyjnej m.in. „Przeglądu Historyczno-Oświatowego”, „Biblioteki Słupskiej”, „Zapisek Koszalińskich” czy Gdańskiego Towarzystwa Naukowego. W 1978 roku odznaczono go Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, a w 1982 honorowym tytułem Zasłużonego Nauczyciela PRL. Na emeryturę Klemens Trzebiatowski przeszedł dnia 1 października 1983 roku.
Miesiąc później w Instytucie Pedagogiki odbył się uroczysty jubileusz z okazji 50-lecia pracy i 70. rocznicy urodzin profesora. Jubilat otrzymał wówczas m.in. list gratulacyjny od generała Wojciecha Jaruzelskiego oraz odznaki Zasłużony Ziemi Elbląskiej, Koszalińskiej i Słupskiej. Będąc na emeryturze, w dalszym ciągu pracował, jednak już w niepełnym wymiarze godzin, oraz przygotowywał do druku kolejną książkę poruszającą kwestie szkolnictwa pomorskiego. Niestety nadmiar obowiązków spowodował nagłą śmierć profesora w dniu 30 kwietnia 1984 roku. Dnia 4 maja odbył się jego pogrzeb na Cmentarzu Łostowickim w Gdańsku. Aż trudno uwierzyć, iż było to 32 lata temu. W roku 1986, już po śmierci Klemensa Trzebiatowskiego, wydana została jego ostatnia monografia zatytułowana „Szkolnictwo w Województwie Pomorskim w latach 1920–1939”, która stała się podsumowaniem dorobku tego zasłużonego dla oświaty pomorskiej człowieka.
Maciej Wierzchnicki – doktorant Akademii Pomorskiej w Słupsku
Bibliografia:
Publikacje:
Mokrzycki L., Profesor Klemens Trzebiatowski (1913–1984), „Zeszyty Naukowe Pedagogika. Historia Wychowania” 1993, nr 21.
Prasa:
Zmuda Trzebiatowski Z., Profesor Klemens Zmuda Trzebiatowski, „Moje Miasto” 2013, nr 20.
Strona internetowa:
http://www.trzebiatowski.eu/poznajmy_sie/pklemens.htm, dostęp 15.01.2017 r.
