Jej symbolem stały się wydarzenia z synodu w Clermont z 1095 r., podczas którego papież Urban II ogłosił świętą wojnę celem odzyskania Ziemi Świętej oraz słowa zebranych Bóg tak chce, mające stwierdzić, iż walka z niewiernymi odbywa się za zgodą Boga. Ponadto każdemu uczestnikowi krucjaty papież obiecał odpust zupełny. Pomimo powszechnego entuzjazmu wobec wyprawy do Palestyny wśród ludzi Kościoła znaleźli się także przeciwnicy zbrojnej walki z muzułmanami, choć nie było ich wielu, m.in. włoski kanonik Huguccio (zm. 1210) przyznawał prawa Saracenom do zajętych przez nich ziem. Niemniej można wysunąć twierdzenie, iż krucjaty w dużej mierze były spowodowane entuzjazmem religijnym, chociaż oczywiście trudno jest dopatrywać się w nich wyłącznie charakteru religijnego.
Mnogość wojen w tym okresie, pojawienie się i rozwoju feudalizmu, w tym wiele tzw. wojen prywatnych – toczonych pomiędzy możnowładcami, skłoniły Kościół do opracowania i wprowadzania w życie rozejmu Bożego (łac. treuga Dei) i pokoju Bożego (pax Dei). Był to zakaz toczenia walk w określonym czasie i/lub terenie. Jego celem, oprócz wspomnianego ograniczenia starć między feudałami, była ochrona kościołów, posiadłości kościelnych, duchownych, kobiet oraz podróżnych. Idea rozejmu Bożego została zainicjowana w X w. we Francji. Początkowo były to działania lokalne, gdzie biskupi wprowadzali na terenie swoich walk zakaz, pod groźbą ekskomuniki, toczenia walk od sobotniego wieczoru do poniedziałku rano. Kościół narzucał także tzw. pakty pokoju – pierwszy z ich pojawił się w Katalonii w 1027 roku. W XI-XII idea rozejmu Bożego rozpowszechniła się w całej Europie Zachodniej oraz uległa zaostrzeniu – w niektórych wypadkach zakaz walk istniał od środy wieczór do poniedziałku rano oraz w święta chrześcijańskie. Instytucja pokoju i rozejmu Bożego była stosowana do końca XIII wieku. Co ciekawe, działania kościelne w tym zakresie były naśladowane przez świeckich – pierwszy z tzw. pokojów ziemskich ogłoszono w Moguncji w 1103 roku.
W okresie krucjat w Ziemi Świętej powstało kilka zakonów rycerskich, a zatem mnichów walczących za wiarę. Jak każdy zakon także zakony rycerskie musiały posiadać swoją regułę, tj. przepisy zakonne. Tu pojawia się kolejny przykład związku Kościoła z wojskiem. Jakimi zasadami kierowali się członkowie tych zakonów? Najbardziej znanym przykładem jest chyba zakon templariuszy, powstały w 1118 roku. Przy opracowywaniu jego reguły duże zasługi wniósł św. Bernard z Claivaux, który ponadto na prośbę pierwszego wielkiego mistrza zakonu Hugona de Payens stworzył dzieło Pochwała nowego rycerstwa, w której zawarł swój pogląd na wzór postępowania członków zakonu.
Przede wszystkim, podobnie jak św. Augustyn, Bernard z Clairvaux uważał, iż wojen nie da się wyeliminować z życia społecznego, lecz można zracjonalizować przelewanie krwi, co też było jednym z zadań zgromadzeń takich jak templariusze – nowego rycerstwa. Mnich wyraził pogląd, iż mnisi-rycerze powinni być całkowicie oddani Bogu i gardzić dobrami doczesnymi, co miało się objawiać m.in. poprzez brak przepychu rynsztunku. Ponadto autor proponował zakazanie hazardu, słuchania sprośnych piosenek, a nawet wszelkich kontaktów z kobietami, w tym z własnej rodziny, gdyż może to oddalić mnichów od Boga. Dalsza działalność templariuszy pokazuje, iż starli się oni wypełniać te zalecenia.
Swój wkład w postrzeganie wojny przez Kościół w średniowieczu mają także Polacy, który to został przez nich wniesiony przede wszystkim w późnym średniowieczu. Na ziemiach polskich szczególnie wiele uwagi poświęcono zagadnieniu wojny sprawiedliwej, co ma oczywisty związek z walkami toczonymi z Krzyżakami w XIV-XV w. i koniecznością obrony przed oskarżeniami, m.in. o wykorzystywanie wojsk złożonych z pogan. Tematowi wojny sprawiedliwej poświęcali swoje prace dwaj polscy duchowni: Paweł Włodkowic oraz Stanisław ze Skalbimierza. Pierwszy z nich zasłynął ogłoszeniem podczas soboru w Konstancji w 1416 r. Traktatu o władzy papieża i cesarza w stosunku do niewiernych, w którym to wypowiedział się przeciwko nawracaniu pogan siłą. Drugi z wymienionych księży w kazaniu O wojnach sprawiedliwych dopuszczał możliwość sprzymierzania się z państwami pogańskimi, poruszał także kwestie uczciwych sposobów walki, łupów i jeńców. Inny ciekawy przykład stosunku polskich duchownych do wojny przekazał w swoich rocznikach Jan Długosz. Przy okazji mszy świętej odprawianej podczas przeprawy wojsk Jagiełły pod Czerwińskiem w 1410 r. Długosz napisał: Zaś biskup Jakub po uroczystej mszy świętej jako pasterz tej diecezji, miał do całego wojska, które w bardzo wielkiej liczbie zgromadziło się w świątyni, kazanie po polsku. Rozprawiając bardzo wiele na temat wojny sprawiedliwej i niesprawiedliwej – jako że był to człowiek niezwykle wykształcony, mający dar wymowy – wieloma jasnymi dowodami wykazał, że wojna podjęta przez króla z Krzyżakami jest jak najbardziej duszna (słuszna).
Podsumowując, stanowisko ludzi Kościoła wobec wojny w okresie średniowiecza nie było jednolite i na dobrą sprawę żadne stanowisko, z wyjątkiem nauczania św. Augustyna, nie znalazło rzeszy zwolenników. Paradoksalnie Kościół, uznawany za instytucję pacyfistyczną, często nie tylko tolerował wojny, ale nawet sam je wywoływał. Najdobitniejszym przykładem są tu krucjaty, a także rywalizacja papieży z Cesarstwem o pryzmat w chrześcijańskim świecie. Niemniej ludzie Kościoła starali się wypracować swój pogląd na wojnę, co zaowocowało wieloma pracami wzbogacającymi dorobek intelektualny kultury chrześcijańskiej.
Dawid Gralik
Bibliografia:
Contamine Ph., Wojna w średniowieczu, Warszawa 1999
Ehrlich L., Polski wykład prawa wojny w XV wieku. Kazanie Stanisława ze Skarbimierza „De bellis iustis”, Warszawa 1955
Prochaska A., Sobór w Konstancji, Kraków 1996
Św. Augustyn – Nauczyciel Zachodu [w]: P. Böhner, E. Gilson, Historia filozofii chrześcijańskiej. Od Justyna do Mikołaja Kuzańczyka, Warszawa 1962
Św. Bernard z Claivaux, Pochwała nowego rycerstwa, Zabrze -Tarnowskie Góry 2012
Encyklopedia wojskowa, red. A. Krupa, Warszawa 2007
Zahajkiewicz M. K., Wojny i imię Boga? Jak spoglądać na średniowieczne wyprawy krzyżowe, http://arkapana.republika.pl/kruc.html, dostęp 10.01.2014
