Tego dnia roku 1861 miało proklamowano Królestwa Włoch przez włoski parlament oraz dokonanie koronacji Wiktor Emmanuel II na jego króla
Wzloty, upadki, marzenia o zjednoczeniu – Królestwo Włoch powstało z chaosu rozdrobnionych państw, by na zawsze zmienić losy Półwyspu Apenińskiego. Ta historia to nie tylko opowieść o politycznych zmaganiach, ale także o walce o tożsamość i potęgę. Powstanie Królestwa Włoch to zaledwie początek drogi, która zakończyła się przełomowym końcem monarchii i narodzinami nowego porządku.
Królestwo Włoch (wł. Regno d’Italia) istniało przez ponad osiemdziesiąt lat, od 17 marca 1861 roku, kiedy to Wiktor Emanuel II z Sardynii został ogłoszony królem Włoch, aż do 2 czerwca 1946 roku, kiedy po zakończeniu II wojny światowej społeczne niezadowolenie doprowadziło do referendum, w wyniku którego Włochy porzuciły monarchię na rzecz nowoczesnej republiki. Powstanie Królestwa Włoch było wynikiem wieloletniego procesu Risorgimento, który miał na celu zjednoczenie rozdrobnionych państw Półwyspu Apenińskiego w jedno państwo.
Risorgimento to okres, w którym różne regiony, księstwa i państwa, takie jak Królestwo Neapolu, Państwo Kościelne, Królestwo Sardynii czy Królestwo Sycylii, dążyły do stworzenia zjednoczonego państwa włoskiego. W znaczący sposób w tym procesie uczestniczyło Królestwo Sardynii, które przez swoje działania i ekspansję zyskało miano prawnego poprzednika nowo powstałych Włoch. W wyniku tego procesu i serii politycznych, wojskowych oraz dyplomatycznych kroków, Wiktor Emanuel II, dotychczasowy król Sardynii, został ogłoszony królem zjednoczonych Włoch w 1861 roku.
Rewolucje 1820 roku
W 1820 roku w Neapolu wybuchła wojskowa rebelia o charakterze liberalno-nacjonalistycznym, zorganizowana przez Carbonari i dowodzona przez generała Pepe. To właśnie ten moment, kiedy buntownicy zmusili Ferdynanda I do przyjęcia własnej konstytucji, zapoczątkował proces, który stał się fundamentem dla późniejszego zjednoczenia Włoch. W tym samym czasie w Piemoncie, Wiktor Emanuel I abdykował, a w wyniku buntu została tam uchwalona nowa konstytucja.
Reakcja wojsk austriackich na te wydarzenia była zdecydowana – interwencja zbrojna pozwoliła przywrócić Ferdynanda I do absolutnej władzy w Neapolu, podczas gdy w Piemoncie na tron wstąpił Karol Feliks. Tak zakończył się ten etap rewolucji, ale nie usunięto jeszcze zagrożenia dla istniejącego porządku.
Rewolucje 1830 roku
W 1830 roku we Włoszech wybuchły kolejne rewolucje, tym razem o charakterze bardziej liberalnym, wspierane przez karbonariuszy. W regionach takich jak Romagna, Parma i Modena obalono swoich władców, a w Romanii papież utracił władzę. Dzięki silnym powiązaniom papieża z Austrią, armia austriacka ponownie wkroczyła do Włoch, aby przywrócić porządek sprzed rewolucji.
To, co wydarzyło się potem, było znamienne – wielu buntowników uciekło do Francji, która stała się symbolem nadziei dla liberałów. Choć liczba działających tam patriotów była niewielka, to ich wpływ wciąż pozostawał duży, głównie poprzez wydawanie czasopism i literatury romantycznej, która coraz bardziej skłaniała się ku nacjonalizmowi.
W tej atmosferze Giuseppe Mazzini, republikanin i idealista, założył ruch Młode Włochy, który szybko zdobył popularność wśród Włochów pragnących wolności i zjednoczenia. Mazzini stał się symbolem nadziei dla wielu włoskich patriotów.
Rewolucje lat 1848–1849
W 1848 roku wybuchły kolejne rewolucje, które rozpoczęły się na Sycylii, gdzie Sycylijczycy zbuntowali się przeciwko autorytarnemu rządom księcia Ferdynanda II Obojga Sycylii. Sycylia ogłosiła niepodległość, a bunt szybko rozprzestrzenił się na inne regiony Włoch, w tym na północ, gdzie rządy sprawowali Austriacy. Rewolucja, choć początkowo miała charakter liberalny, zyskała też na znaczeniu w kontekście ogólnowłoskiej walki o zjednoczenie.
Na Piemont-Sardynii, Karol Albert wypowiedział wojnę Austrii. Choć początkowo cieszył się poparciem, zarówno zwykłych ludzi, jak i takich postaci jak Garibaldi i Mazzini, jego armia poniosła klęskę pod Custozą, co miało poważne konsekwencje. Po tej porażce, Włosi ogłosili kilka republik, a w Rzymie powstała Republika Rzymska w 1849 roku, którą ogłosili liberałowie. Wkrótce papież Pius IX uciekł z Rzymu.
Papież mógł liczyć na pomoc militarnego wsparcia ze strony Austrii i Francji, które szybko przywróciły papieską władzę. Jednak klęska rewolucjonistów miała swoje konsekwencje – Ferdynand II odbił Sycylie, a klęska Piemontu pod Novarą doprowadziła do abdykacji Karola Alberta na rzecz jego syna Wiktora Emanuela II.
Działania Cavoura na rzecz zjednoczenia Włoch
Wkrótce po tych wydarzeniach Cavour, hrabia Camillo Benso di Cavour, stał się jedną z kluczowych postaci politycznych w Piemont-Sardynii. Jako premier, Cavour dostrzegł, że kluczem do sukcesu w zjednoczeniu Włoch było zbudowanie silnej armii oraz wypracowanie sojuszy międzynarodowych. Cavour zdawał sobie sprawę, że podziały wśród liberałów, a także brak jedności militarnych działań, doprowadziły do wcześniejszych porażek.
Aby umocnić swoje rządy, Cavour stopniowo zyskiwał poparcie szlachty i Kościoła, ale jednocześnie starał się osłabić ich wpływy na rzecz rozwoju gospodarki i przemysłu. Przełomowym momentem w jego karierze było zbliżenie się do Francji i Wielkiej Brytanii w czasie wojny krymskiej.
Porozumienie z Plombières
W lipcu 1858 roku zawarł tajne porozumienie z Napoleonem III, cesarzem Francji, znane jako porozumienie z Plombières. Jego celem było wywołanie konfliktu z Austrią, który stworzyłby szansę na dalsze działania na rzecz zjednoczenia Włoch. Zgodnie z umową, Piemont miało wywołać wojnę z Austrią, co miało wywołać interwencję Francji. Po wygranej wojnie, tereny Piemontu zostałyby rozszerzone o Lombardię oraz inne obszary, a Wenecja miała przejść pod kontrolę Piemontu.
Mobilizacja i wygrana pod Solferino
W ramach przygotowań do konfliktu, Cavour doprowadził do mobilizacji wojsk, a wojna z Austrią wybuchła w 1859 roku. Zwycięstwo w bitwie pod Solferino okazało się kluczowe. Wojska austriackie zostały pokonane, a Francja i Piemont zdobyły kontrolę nad dużą częścią Włoch Północnych. Jednak z powodu rosnących napięć z Rosją i Prusami, Napoleon III zmuszony był do zakończenia ofensywy.
Królestwo Włoch: zjednoczenie
W marcu 1860 roku po zatwierdzeniu plebiscytów przez Piemont-Sardynię, Parma, Modena, Toskania i Romagna dołączyły do Królestwa Piemontu. Sprzeciw papieża Piusa IX wobec tej decyzji doprowadził do powstania armii żuawów papieskich, mających na celu obalenie plebiscytów.
W maju 1860 roku Giuseppe Garibaldi, dowodząc armią Czerwonych Koszul, rozpoczął podbój Sycylii. Po serii sukcesów zdobył Neapol i ostatecznie obalił Królestwo Obojga Sycylii. Zaledwie kilka miesięcy później, Wiktor Emanuel II wysłał swoje wojska, które po bitwie pod Castelfidardo pokonały żuawów papieskich i przejęły kontrolę nad Rzymem.
W lutym 1861 roku ogłoszono Królestwo Włoch, którego stolicą miał być Rzym. Jednak pełne zjednoczenie kraju trwało jeszcze kilka lat, a kwestie takie jak Rzym oraz Wenecja pozostawały nierozwiązane. Dopiero po 1864 roku wybrano Florencję na nową stolicę, pozostawiając Rzym w rękach papieża.
Królestwo Włoch – rozszerzenie terytorialne
Zjednoczenie Włoch było procesem stopniowym. Po 1861 roku kraj musiał stawić czoła wielu wyzwaniom, zarówno wewnętrznym, jak i zewnętrznym. W 1866 roku Włochy, będąc sojusznikiem Prus, wypowiedziały wojnę Austrii, co pozwoliło im na zdobycie regionu Veneto. Kolejnym istotnym wydarzeniem była 1870 rok, kiedy to wojska włoskie wkroczyły do Rzymu, kończąc tym samym ponad tysiąc lat świeckiej władzy papieskiej.
Włochy, dążąc do dalszego umocnienia swojej pozycji, zawarły Trójprzymierze z Cesarstwem Niemieckim oraz Cesarstwem Austro-Węgierskim w 1882 roku. Choć sojusz z Berlinem stał się bardzo silny, współpraca z Wiedniem była raczej formalna. Włochy były zdeterminowane przejąć z rąk Austro-Węgier terytoria takie jak Trentino oraz Triest, co powodowało napięcia w sojuszu.
Dlatego też Włochy ostatecznie postanowiły dołączyć do mocarstw alianckich podczas I wojny światowej. Po wojnie Włochy, dzięki swojemu udziałowi, uzyskały obietnicę terytorialnych rekompensat, co zapewniło im silną pozycję na arenie międzynarodowej i stałe miejsce w Radzie Ligi Narodów.
Rządy faszystowskie
Rok 1922 stał się przełomowy w historii Włoch. Benito Mussolini, lider Narodowej Partii Faszystowskiej, objął stanowisko premiera, co rozpoczęło okres rządów totalitarnych, znanych jako „Faszystowskie Włochy”. Faszyzm, ideologia, która opierała się na autorytaryzmie, narodowym socjalizmie i silnym przywództwie, zdominował życie polityczne, społeczne i kulturalne kraju. Mussolini zbudował państwo totalitarne, tłumiąc opozycję, a także promując tradycyjne wartości społeczne i narodowe.
Rządy faszystów miały również silny wymiar gospodarczy, który skupiał się na modernizacji i autarkii. Jednym z najważniejszych osiągnięć Mussoliniego było zawarcie Traktatów Laterańskich w 1929 roku, które uregulowały stosunki między państwem włoskim a Kościołem rzymskokatolickim, tworząc Państwo Watykańskie jako suwerenne państwo w obrębie Włoch.
Pod koniec lat 30. XX wieku faszyści podjęli bardziej agresywną politykę zagraniczną, angażując się w wojnę z Etiopią. Konflikt ten rozpoczął się w 1935 roku, gdy Włochy zaatakowały Etiopię z terytoriów swoich kolonii, Erytrei oraz Somalii Włoskiej. Po zakończeniu wojny Etiopia została anektowana przez Włochy. Równocześnie rozpoczęły się napięcia z Ligą Narodów, która nałożyła na Włochy sankcje za agresywną politykę. W tym okresie nastąpiła także rosnąca autarkia gospodarcza oraz podpisanie Paktu Stalowego z III Rzeszą Niemiecką i Imperium Japońskim, co umocniło Włochy w ramach Państw Osi.
Upadek faszyzmu i koniec monarchii
W czasie II wojny światowej Włochy, jako członek Państw Osi, zmagały się z coraz większymi trudnościami. Do 1943 roku porażki na wielu frontach, a także lądowanie wojsk alianckich na Sycylia w 1943 roku, doprowadziły do upadku reżimu Mussoliniego. Mussolini został aresztowany przez króla Wiktora Emanuela III, a nowy rząd Włoch podpisał zawieszenie broni z aliantami we wrześniu tego samego roku.
Jednakże sytuacja w kraju pogorszyła się, gdy Niemcy zajęły północną część Włoch i utworzyły Włoską Republikę Socjalną, państwo marionetkowe, w którym Mussolini ponownie objął władzę, kierując rządem faszystowskim, ale już pod niemieckim protektoratem. Wkrótce kraj pogrążył się w wojnie domowej, w której Włoska Armia Współwalcząca i ruch oporu walczyły z siłami Republiki Socjalnej oraz niemieckimi okupantami.
Królestwo Włoch – przemiany po wojnie
Po zakończeniu wojny i wyzwoleniu Włoch nastroje społeczne były napięte. Włosi zadecydowali w 1946 roku o przyszłości państwa, przeprowadzając referendum instytucjonalne. Pytanie dotyczyło tego, czy Włochy powinny pozostać monarchią, czy też powinny stać się republiką.
Wyniki referendum były jednoznaczne: zdecydowana większość obywateli opowiedziała się za utworzeniem Republiki Włoskiej, kończąc tym samym historię monarchii i wprowadzając nowy, republikański ustrój państwowy. Z dniem 2 czerwca 1946 roku Włochy stały się Republiką Włoską, państwem, które istnieje po dziś dzień.
Fot. Alegoria wewnętrznych aktywów politycznych Włoch, po 1861 i przed 1870 rokiem, źródło: Wikimedia Commons
