Tajemnice niemieckich obozów koncentracyjnych |Recenzja

Krzysztof Drozdowski, Tajemnice niemieckich obozów koncentracyjnych

Temat obozów koncentracyjnych jest popularny wśród współczesnych pisarzy. Takie tytułu jak Tatuażysta z Auschwitz, Życie prywatne morderców z Auschwitz, Farmaceuta z Auschwitz, Położna z Auschwitz, Nauczyciel z Auschwitz to tylko niewielka część tych opowieści. Ale Holocaust to przede wszystkim trudna historia, wokół której narosło wiele legend i mitów. Książka Krzysztofa Drozdowskiego wychodzi naprzeciw przypuszczeniom, niedomówieniom i wątpliwościom.

Krzysztof Drozdowski to przede wszystkim popularyzator historii Bydgoszczy. Jego zainteresowania badawcze obejmują m.in. architekturę, urbanistykę, okres okupacji podczas II wojny światowej i historię militarną. Ponadto Krzysztof Drozdowski organizuje spacery historyczne śladami dawnej Bydgoszczy. Aktywnie działa także na rzecz ochrony zabytków i pamięci o ważnych postaciach związanych z regionem.

Autor ma na swoim koncie ponad 40 książek oraz przeszło 300 artykułów o tematyce historycznej skupiających się wokół historii Bydgoszczy, II wojny światowej i III Rzeszy, zbrodni Armii Czerwonej oraz czasów PRL.

Historia Bydgoszczy to ważny aspekt jego działalności. Krzysztof Drozdowski dokumentuje przeszłość swojego miasta, często wyciągając na światło dzienne fakty mało znane lub zapomniane. Można tu wymienić takie tytuły, jak:  Tajemnica Doliny Śmierci. Droga do prawdy, Bydgoszcz. Historia w 100 przedmiotach, Schrony, tunele, ukrycia. Bydgoszcz podziemna w okresie PRL, Bydgoska architektura militarna w latach 1772–1945.

W aspekcie II wojny światowej Krzysztof Drozdowski skupia się na sensacyjnych, ale dobrze udokumentowanych wątkach historii. Przykłady to: Rozkaz zabić! Tajemnica śmierci Heinricha Himmlera, Pomorskie tajemnice III Rzeszy, Medyczne zbrodnie nazistów, Ostatnie tajemnice nazistów.

Autor nie unika trudnych tematów dotyczących relacji polsko-sowieckich. Analizuje je w książkach: Krwawe ślady. Gwałty, mordy i grabieże Armii Czerwonej na Polakach, Sowieckie tajemnice II wojny światowej, Afery, skandale, morderstwa. Najgłośniejsze sprawy PRL.

Krzysztof Drozdowski jest także publicystą w magazynach takich jak „Historia bez Tajemnic”, „Odkrywca” czy „Polska Zbrojna – Historia”. Ponadto swoje badania popularyzuje na kanale YouTube „Ukryte Historie”.

Książka Tajemnice niemieckich obozów koncentracyjnych została wydana w formacie A5. Publikacja w miękkiej oprawie liczy 347 stron. Treść podzielona jest na 22 zatytułowane rozdziały, dodatek (Raport Kurta Gersteina) oraz końcową bibliografię. Uzupełniają ją przypisy oraz zdjęcia kolorowe i czarno-białe.

Holocaust

Holokaust, często nazywany również Szoah, co w języku hebrajskim oznacza „całkowitą zagładę”, był zaplanowanym, systematycznym i państwowym ludobójstwem europejskich Żydów dokonanym przez III Rzeszę oraz jej współpracowników w latach 1933–1945. Szacuje się, że w wyniku Holokaustu zginęło około 6 milionów Żydów. Większość ofiar, ok. 3 miliony, to obywatele polscy pochodzenia żydowskiego.

Niemcy prześladowali również inne grupy uznane za „niegodne życia” lub wrogie ideologii nazistowskiej: Romów i Sinti (tzw. Porajmos), osoby z niepełnosprawnościami (program eutanazji T4), osoby homoseksualne, Świadków Jehowy, więźniów politycznych oraz jeńców radzieckich i cywilów z terenów okupowanych.

Zagłada była procesem. Pierwszy etap, przypadający na lata 1933-1939, to narastająca dyskryminacja. Wprowadzono ustawy norymberskie, pozbawiono Żydów praw obywatelskich i majątków. Od 1939 roku rozpoczęto zamykanie ludności żydowskiej w wydzielonych, przeludnionych dzielnicach, tzw. gettach, gdzie panował głód i choroby. Od 1941 roku wykonywano masowe rozstrzeliwania Żydów na terenach zajętych po ataku na ZSRR. W styczniu 1942 roku, podczas słynnej konferencji w Wannsee, kierownictwo III Rzeszy podjęło decyzję o całkowitej fizycznej likwidacji narodu żydowskiego – „ostateczne rozwiązanie”.

Chyba najbardziej przerażającym elementem Holokaustu było stworzenie obozów zagłady, m.in. Auschwitz-Birkenau, Bełżec, Sobibór czy Treblinka. W przeciwieństwie do obozów koncentracyjnych, ich głównym celem nie była praca przymusowa, lecz natychmiastowe uśmiercanie ludzi w komorach gazowych przy użyciu cyklonu B lub spalin.

Podstawą Holokaustu był antysemityzm połączony z nazistowskimi teoriami rasowymi. Adolf Hitler i naziści twierdzili, że świat dzieli się na „nadludzi” (Aryjczyków) oraz „podludzi”. Żydów przedstawiano jako największe zagrożenie dla czystości rasy i porządku świata.

Obozy

Nazistowskie obozy koncentracyjne (Konzentrationslager, w skrócie KL) były miejscami odosobnienia, w których bez wyroku sądu przetrzymywano osoby uznane za „wrogów państwa”, „podludzi” lub jednostki aspołeczne.

Pierwsze obozy, np. Dachau założony w 1933 roku, służyły do łamania oporu politycznego więźniów (komunistów, socjalistów, duchownych). Więźniowie byli również darmową siłą roboczą dla niemieckich koncernów (np. IG Farben) oraz przemysłu zbrojeniowego. Realizowano zasadę wyniszczania przez pracę. W obozach takich jak Buchenwald czy Auschwitz pseudomedyczne badania na ludziach prowadzili lekarze SS, m.in. Josef Mengele.

Warunki w obozach były zaprojektowane tak, aby doprowadzić do dehumanizacji i śmierci więźniów. Racje żywnościowe były głodowe, co prowadziło do skrajnego wycieńczenia. Więźniowie byli skazani na samowolę strażników SS oraz tzw. więźniów funkcyjnych (kapo). Bardzo złe warunki sanitarne powodowały epidemie tyfusu i innych chorób zakaźnych. Więźniowie obozów nosili pasiaki z kolorowymi trójkątami, które określały powód uwięzienia: czerwony – polityczni, żółty – Żydzi, różowy – homoseksualiści.

W trakcie II wojny światowej powstała sieć obozów i podobozów w całej Europie. Auschwitz-Birkenau to największy kompleks, łączący funkcję obozu koncentracyjnego i zagłady. Mauthausen-Gusen znany był z morderczej pracy w kamieniołomach. Ravensbrück to z kolei główny obóz koncentracyjny dla kobiet.

„Nie będzie nikogo, kto by mógł opowiedzieć światu, co się tu działo”

Sięgając po książkę Krzysztofa Drozdowskiego Tajemnice niemieckich obozów koncentracyjnych, warto zatrzymać się nad cytatem zamieszczonym przed wstępem:

„Nie będzie nikogo, kto by mógł opowiedzieć światu, co się tu działo. Ale nawet gdyby się tacy świadkowie znaleźli – i właśnie na tym polega genialny plan naszego Fuhrera – nikt im nie uwierzy.”

SS-Unterscharfuhrer Joachim Wolff

Krzysztof Drozdowski opowiada o mrocznym świecie „państwa w państwie”, jakim był system obozowy zarządzany przez SS. W swojej książce opowiada o powszechnie znanych zjawiskach, ale z innego punktu widzenia. Autor analizuje pseudomedyczne badania przeprowadzane na więźniach. Nie skupia się jednak tylko na znanych faktach, ale stara się dotrzeć do motywacji lekarzy SS oraz skali tych okrucieństw w mniej eksponowanych obozach. Opisuje, jak system obozowy stał się gigantycznym przedsiębiorstwem. Wspomina o zjawisku grabieży mienia ofiar oraz o tym, że nawet wewnątrz SS dochodziło do nadużyć finansowych i kradzieży „państwowego” złota czy kosztowności. Przygląda się także roli banków szwajcarskich, często pomijanych we wcześniejszych opracowaniach.

Ważnym aspektem książki jest spojrzenie w psychologię obozową: rolę kapo, relacje między różnymi grupami więźniów oraz to, jak Niemcy celowo podsycali konflikty między narodowościami, by łatwiej kontrolować tysiące ludzi. Nie omija trudnego tematu domów publicznych w obozach.

Autor przytacza także historie odważnych i heroicznych prób wydostania się oraz funkcjonowanie obozowego ruchu oporu, który mimo nieludzkich warunków potrafił organizować pomoc i dokumentować zbrodnie.

Ciekawym wątkiem poruszonym przez Krzysztofa Drozdowskiego jest postać wynalazcy cyklonu B. Tu autor przybliża Fritza Habera – niemieckiego chemika pochodzenia żydowskiego, który był współwynalazcą śmiercionośnego gazu.

Krzysztof Drozdowski pisze w sposób popularyzatorski, dzięki czemu książka jest przystępna dla laika, ale jednocześnie oparta na solidnej kwerendzie archiwalnej. Autor często odwołuje się do relacji świadków oraz dokumentów, które przetrwały próbę niszczenia dowodów przez uciekających Niemców. Swoją metodę wyjaśnia m.in. w następujący sposób:

„Tak działa historiografia: zestawia świadectwa, rachuje pochówki, porównuje listy więźniów i daty transportów, próbuje wyłowić „”szum informacyjny” powojennych dekad.”

Krzysztof Drozdowski, Tajemnice niemieckich obozów koncentracyjnych, s. 246

Nawiązując do tytułu, Krzysztof Drozdowski szuka tego, co zostało niedopowiedziane, np. losów konkretnych transportów czy specyfiki mniejszych podobozów.

Książka ta pozwala zrozumieć, że obozy koncentracyjne nie były tylko miejscami kaźni, ale precyzyjnie zaplanowanymi elementami niemieckiej machiny wojennej i gospodarczej. Krzysztof Drozdowski pokazuje, że za każdą zbrodnią stał konkretny człowiek, urzędnik lub lekarz, a system był typowo biurokratyczny.

Głosy sprzeciwu wobec zapomnienia

Zarówno książka Krzysztofa Drozdowskiego, jak też inne publikacje z tego zakresu są głosem sprzeciwu wobec zjawiska zapominania o tragedii Holokaustu. Wybór literatury dotyczącej niemieckich obozów koncentracyjnych jest bardzo szeroki: od analiz historycznych, przez wstrząsające relacje świadków, po literaturę piękną.

Świadectwa i wspomnienia to książki pisane przez ludzi, którzy przeżyli piekło obozów. Mają one najwyższą wartość dokumentalną i emocjonalną. Można w tej kategorii wymienić:

• Medaliony Zofii Nałkowskiej – to zbiór krótkich opowiadań opartych na pracach Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich ze słynnym zdaniem: „Ludzie ludziom zgotowali ten los”;
• Pożegnanie z Marią Tadeusza Borowskiego – cykl opowiadań będący obrazem „człowieka złagrowanego”. Autor opisuje obóz Auschwitz bez patosu, pokazując walkę o przetrwanie i cynizm narzucony przez system;
• Czy to jest człowiek Primo Leviego – autor, włoski Żyd i chemik, analizuje proces odzierania człowieka z godności w Auschwitz;

Opracowania historyczne skupiają się na datach, liczbach, strukturach i mechanizmach działania obozów. Przykłady to m.in.:

• Laurence Rees Auschwitz. Naziści i „ostateczne rozwiązanie” – kompendium wiedzy o obozie oparte na dokumentach i wywiadach ze sprawcami oraz ofiarami;
• Nikolaus Wachsmann, KL. Historia nazistowskich obozów koncentracyjnych – praca, która jest uważana za najpełniejszą historię całego systemu obozowego od 1933 do 1945 roku.

Reportaże i biografie opowiadają o osobach lub zjawiskach w sposób reporterski. Należy tu wymienić:

• Jacka Fairweathera, Ochotnik. Zdradzony przez aliantów ochotnik do Auschwitz – to biografia Witolda Pileckiego, który dobrowolnie dał się pojmać, by stworzyć w obozie ruch oporu i wysłać raporty o zagładzie na Zachód;
• Sewerynę Szmaglewską, Dymy nad Birkenau – jedna z pierwszych relacji z Auschwitz, wydana już w 1945 roku, która służyła jako dowód w procesach norymberskich.

Powstał także komiks autorstwa Arta Spiegelmana pt. Maus, który otrzymał Nagrodę Pulitzera. Przedstawia historię ojca autora, polskiego Żyda, który przeżył Auschwitz. Żydzi są tu przedstawieni jako myszy, a Niemcy jako koty.

Wydawnictwo Replika
Ocena recenzenta: 5/6
Małgorzata Iwańska-Kania

Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa Replika. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.