Magdalena Gibiec, Kulisy funkcjonowania Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów na emigracji w świetle Archiwum Senyka (1929-1934)
Od momentu założenia w 1929 roku w Wiedniu swoją działalność rozpoczęła Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Mimo że OUN stawiała sobie za cel walkę ze wszystkimi „okupantami ziem ukraińskich”, w praktyce koncentrowała się głównie na działaniach przeciwko II Rzeczypospolitej. Struktury organizacyjne realizujące ten cel funkcjonowały przede wszystkim na terytorium Galicji Wschodniej oraz Wołynia. Jednak ze względów politycznych i organizacyjnych kluczową rolę decyzyjną odgrywali działacze emigracyjni. To właśnie emigracja kształtowała kadry kierownicze, struktury organizacyjne oraz ideologię ukraińskiego nacjonalizmu.
Geneza powstania Archiwum Senyka
W 1930 roku II Rzeczpospolita, w odpowiedzi na akty dywersyjne ukraińskich nacjonalistów, zdecydowała się zastosować zasadę odpowiedzialności zbiorowej wobec Ukraińców zamieszkujących Kresy Wschodnie. Na rozkaz Józefa Piłsudskiego 16 września 1930 roku rozpoczęto akcję pacyfikacji Małopolski Wschodniej, która objęła kilkaset wsi. Pomimo osiągnięcia zasadniczego celu tego działania, czyli ograniczenia aktywności terrorystycznej OUN, skutkiem ubocznym akcji było silne zantagonizowanie ludności polskiej i ukraińskiej na tych terenach. Sytuację tę OUN postanowiła wykorzystać do realizacji własnych celów. W 1934 roku działacze OUN przeprowadzili udany zamach na ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego, który był zwolennikiem normalizacji stosunków
z Ukraińcami zamieszkującymi Polskę. Jego śmierć stanowczo przekreśliła tę możliwość.
Po zabójstwie ministra Pierackiego wszczęto śledztwo mające na celu wykrycie zleceniodawców zamachu. Rok wcześniej, dzięki działaniom wywiadu czechosłowackiego, aresztowano w Pradze działaczy OUN. Podczas przeszukania domu jednego z nich, Omeliana Senyka, zabezpieczono znaczną liczbę dokumentów, nazwanych później Archiwum Senyka. Kopie tych dokumentów Czechosłowacja przekazała Polsce, a w kraju nakazano ich przetłumaczenie. Choć dostęp do tej dokumentacji
nie pozwolił zapobiec zamachowi, posłużył do przygotowania materiału dowodowego przeciwko Stepanowi Banderze i innym ukraińskim nacjonalistom. Do niedawna sądzono, że oryginały uległy zniszczeniu, a wszystkie kopie dokumentów z Archiwum Senyka zaginęły w trakcie II wojny światowej. Na szczęście autorce publikacji, pani Magdalenie Gibiec, udało się dotrzeć do kopii tych materiałów
w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie, dzięki czemu mogła powstać recenzowana przeze mnie praca historyczna.
O autorce
Pani dr Magdalena Gibiec jest pracownikiem Biura Badań Historycznych IPN. Studia doktoranckie odbyła w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół stosunków polsko-ukraińskich w XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem polityki narodowościowej II Rzeczypospolitej, rozwoju ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego
oraz funkcjonowania diaspory ukraińskiej.
Cel pracy
Autorka stawia sobie za cel omówienie trzech aspektów działalności OUN. Po pierwsze – ukazanie struktury i aktywności organizacji na emigracji. Po drugie – opisanie sieci kontaktów oraz zależności zarówno wewnątrz OUN, jak i w relacjach zewnętrznych. Po trzecie – przedstawienie stosunku emigracyjnych struktur OUN do tych funkcjonujących w granicach II Rzeczypospolitej oraz na ziemiach uznawanych za rdzennie ukraińskie.
Główne tezy pracy
Ponowne odkrycie Archiwum Senyka pozwoliło na reinterpretację znanych już wydarzeń związanych
z działalnością OUN oraz uzupełnienie dotychczasowych ustaleń, wpływając na bardziej syntetyczny obraz historii tej organizacji na emigracji. Praca potwierdza następujące tezy: OUN nie była prostą kontynuacją UWO – jej powstanie wymagało kompromisu między różnymi środowiskami ukraińskich nacjonalistów. OUN, w przeciwieństwie do wcześniejszych organizacji, nie ograniczała się wyłącznie do działalności terrorystycznej, lecz rozwijała także strategie realizacji celów politycznych. Realizację tych zamierzeń utrudniały jednak poważne problemy finansowe oraz brak odpowiednio wyszkolonych kadr. W konsekwencji większości projektów, które działacze OUN stawiali sobie za cel, nie udało się zrealizować. Należy jednak zaznaczyć, że dzięki działalności Jewhena Konowalca i jego współpracowników udało się zwrócić uwagę opinii międzynarodowej na sytuację Ukraińców.
OUN konsekwentnie prowadziła politykę antypolską, poszukując jednocześnie sprzymierzeńców, zwłaszcza wśród państw takich jak Litwa i Niemcy, choć starania te przynosiły zróżnicowane rezultaty.
Struktura publikacji
Praca składa się z ośmiu rozdziałów poprzedzonych wstępem. Na początku autorka omawia okoliczności odnalezienia Archiwum Senyka w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie. Rozdział drugi przedstawia proces kształtowania się ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego, natomiast trzeci zawiera charakterystyki czołowych działaczy OUN. Kolejne rozdziały koncentrują się na działalności OUN na emigracji. Omawiają ogólne zasady funkcjonowania organizacji, jej aktywność oraz kontakty z sąsiadami II Rzeczypospolitej, a także relacje z innymi państwami europejskimi oraz
ze Stanami Zjednoczonymi i Kanadą. Ostatni rozdział poświęcony jest relacjom między emigracyjnymi działaczami OUN a tzw. bazą, czyli Ukraińcami zamieszkującymi ziemie uznawane za rdzenne.
Ocena publikacji
Warsztat naukowy książki Kulisy funkcjonowania… stoi na bardzo wysokim poziomie. Autorka wykorzystała obszerny materiał źródłowy, obejmujący przede wszystkim dokumenty archiwalne. Ponadto włączyła do swojego warsztatu wspomnienia i pamiętniki, a także liczne opracowania i artykuły naukowe, zarówno polskie, jak i zagraniczne. Praca stanowi spójną całość, a ponieważ opiera się na dokumentach dotychczas uznawanych za zaginione, ma charakter odkrywczy. Można ją polecić każdemu czytelnikowi zainteresowanemu historią dwudziestolecia międzywojennego. Książkę czyta się lekko, a język narracji jest bardzo przystępny. Z pewnością mogę ją polecić wszystkim zainteresowanym tą tematyką.
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego
Ocena recenzenta: 6/6
Grzegorz Gomułka
