Gmina Góra Kalwaria to miejsce, w którym krzyżują się wpływy mikrokultury tzw. Nadwiślańskiego Urzecza oraz kultur polskiej i żydowskiej. Świadectwem barwnej historii są zabytki – od średniowiecznego Zamku Książąt Mazowieckich w Czersku, przez barokowe kościoły aż po pamiątki przetaczających się przez te ziemie wielkich wojen.
Góra Kalwaria – krótka historia miejsca
Gmina Góra Kalwaria znajduje się w powiecie piaseczyńskim, w województwie mazowieckim. Pierwotnie głównym ośrodkiem w regionie był Czersk ze swoim Zamkiem Książąt Mazowieckich, lecz po spustoszeniu warowni z przyległościami przez Szwedów podczas potopu, Czersk tracił znaczenie.
Do nowego centrum urastała pobliska wieś Góra, na którą zwrócił uwagę biskup poznański Stefan Wierzbowski, ze względu na pogłoski o cudownych zjawiskach na niebie. Duchowny odkupił wieś od lokalnych dziedziców i postanowił stworzyć tu Kalwarię, tj. miejsce upamiętniające mękę Jezusa Chrystusa. W ówczesnej Rzeczypospolitej było już kilka tego typu miejsc (choćby najsłynniejsza Kalwaria Zebrzydowska), jednakże plan biskupa poznańskiego był wyjątkowy.
Biskup Wierzbowski zamierzał uczynić z tego miejsca „miniaturę” Jerozolimy z uwzględnieniem wszystkich ważnych lokacji z Ewangelii. Przyszłe miasto zbudowano na planie krzyża (obecne ulice: Józefa Piłsudskiego-Kalwaryjska, Dominikańska-Pijarska), a nawet sprowadzono ziemię z Palestyny, by posypać nią miejscowe drogi. W 1670 roku król Michał Korybut Wiśniowiecki nadał Górze prawa miejskie. Natomiast biskup Wierzbowski zwieńczył swe dzieło nazywając je Nową Jerozolimą.
Wraz z kryzysem państwa następował też kryzys miasta. W XIX wieku król pruski zezwolił osiedlać się w mieście niekatolikom, co spowodowało duży napływ ludności żydowskiej i niemieckiej wyznania ewangelickiego oraz zatracenie religijnego charakteru miasta. Jednakże Góra Kalwaria nabywała nowego znaczenia, ze względu na zainteresowanie wojskowych, którzy dostrzegli militarny walor tej okolicy – położenie na wzniesieniu, bliskość Warszawy, kontrola nad żeglugą na Wiśle. Stacjonowało tu wojsko carskie, potem polskie (zarówno II RP, jak i PRL oraz III RP).
W międzyczasie rozwijała się tu społeczność żydowska. Dynastia chasydzkich cadyków Alterów obrała Górę Kalwarię (w jidysz: Ger) jako swoją siedzibę. Trwało to do II wojny światowej, kiedy to Niemcy utworzyli w mieście getto, a następnie przesiedlili lokalnych Żydów do Warszawy. Jednakże i dziś jest to miejsce ważne dla wyznawców judaizmu i cel częstych „pielgrzymek”.
Miejsca warte zobaczenia w gminie Góra Kalwaria
Część pozostałości po tej barwnej, ale burzliwej historii gminy Góra Kalwaria wciąż stoi. A oto niektóre z nich.
Pobernardyński kompleks klasztorny, ul. ks. Zygmunta Sajny 2
Nieopodal rynku miejskiego znajduje się dawna siedziba zakonu bernardynów. Obecnie gospodarzą tam księża marianie i siostry eucharystki. Pierwsze, co rzuca się w oczy to późnobarokowy kościół parafialny p. w. Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, ufundowany przez marszałka wielkiego koronnego i starostę czerskiego Franciszka Bielińskiego (1683-1766), a zaprojektowany przez królewskiego architekta Jakuba Fontanę (1710-1773). Pod nim znajduje się kaplica z wnęką upamiętniającą fundatora. Natomiast przed budynkiem stoi figura Matki Boskiej postawiona w końcu XIX wieku (1894 rok) jako znak wdzięczności mieszkańców za ocalenie przed zarazą.
Za kościołem parafialnym jest ogród klasztorny, dostępny dla zwiedzających w każdą niedzielę od godz. 8 do 20. Jego wschodnia część znajduje się na skarpie, z której widać rozpościerającą się poniżej tzw. Dolinę Urzecza. Za ogrodem stoi XVIII-wieczny kościół pod wezwaniem św. Antoniego Padewskiego, obecnie wciąż odrestaurowywany w ramach rządowego programu konserwacji zabytków z 2023 roku.
Naprzeciwko, w dawnym Pałacu Biskupim znajduje się biblioteka i Centrum Informacji Turystycznej, gdzie można zakupić pamiątki i przewodniki.
Zamek Książąt Mazowieckich w Czersku, pl. Tysiąclecia 16
Średniowieczna siedziba książąt mazowieckich swego czasu była dosyć ważnym miejscem na mapie politycznej podzielonej na dzielnice Polski. Konrad I mazowiecki więził w czerskim grodzie Henryka Brodatego (1229 rok) i Bolesława Wstydliwego (1239 rok). Na rozkaz księcia Janusza I powstał w latach 1388-1410 ceglany zamek, na którym zresztą ten zmarł w 1429 roku.
Od 1526 roku była to własność królewska, należał m. in. do królowej Bony Sforzy. Po szwedzkiej klęsce pod Warką wycofujący się najeźdźcy zdewastowali warownię. Marszałek Bieliński próbował w latach 1762-1766 odrestaurować zamek. Jednakże po III rozbiorze Prusacy częściowo zburzyli mury i nikt później nie podjął się odbudowy. Na przestrzeni dziesięcioleci prowadzono prace konserwatorskie. Dziś zamek jest dostępny dla zwiedzających.
Cennik i czas otwarcia zamku
Bilety:
NORMALNY: 2 zł[1] (w poniedziałek), 16 zł (wtorek-piątek), 16 zł (w sobotę od 1 października do 30 kwietnia), 18 zł (w niedzielę od 1 maja do 30 września)
ULGOWY[2]: 2 zł[3] (w poniedziałek), 11 zł (wtorek-piątek), 11 zł (w sobotę od 1 października do 30 kwietnia), 13 zł (w niedzielę od 1 maja do 30 września)
WSTĘP BEZPŁATNY dla: dzieci do lat 4 włącznie, osobom odznaczonym Orderem Orła Białego lub Orderem Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej, odznaką honorową „Zasłużony dla Kultury Polskiej”, odznaką „Za opiekę nad zabytkami” lub odznaką „Zasłużony działacz kultury” oraz osobom wyróżnionym tytułem honorowym „Zasłużony dla Kultury Narodowej”, członkom komitetu KOMOS i opiekunom osób niepełnosprawnych.
Godziny otwarcia:
Styczeń-luty oraz listopad-grudzień: 10:00-15:00 (codziennie oprócz poniedziałków)
Marzec i październik: 10:00-17:00
Kwiecień i wrzesień: 10:00-18:00
Maj-sierpień: 10:00-20:00
Na drodze do zamku stoi XIX-wieczny kościół parafii czerskiej (ustanowionej w 1244 roku pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego). Jest wykonany w stylu neobarokowym, a do jego budowy użyto cegieł pochodzących z rozbiórki sąsiedniej średniowiecznej warowni przeprowadzonej w czasach pruskich.
W pobliżu ma również w przyszłości powstać Muzeum Szkuty, koncentrujące się wokół znalezionej niedawno w lokalnym sadzie średniowiecznej łodzi do spławiania zboża i soli oraz wokół kultury mikroregionu Urzecza, w którego skład wchodzi część gminy. Nieopodal stoi także czerski oddział Towarzystwa Opieki nad Zabytkami.
Czersk w latach ok. 1350-1869 miał prawa miejskie, przez jakiś czas był też stolicą Księstwa Mazowieckiego. Subtelną pozostałością po tamtych czasach świetności jest układ urbanistyczny obecnej wsi – jest to autentyczny układ średniowiecznego miasta lokowanego na planie regularnym.
Dawny klasztor zakonu pijarów, ul. Szpitalna 1
Obecny Dom Pomocy Społecznej im. Waleriana Łukasińskiego w Górze Kalwarii pełnił dawniej różne inne funkcje. Otoczony grubym, ceglanym murem teren był kiedyś własnością zamieszkujących miasto pijarów, a jednocześnie – zgodnie z planem biskupa Wierzbowskiego – było to tzw. Betlejem. Jednakże w 1819 roku ową nieruchomość wykupiła Komisja Rządowa Wojny Królestwa Polskiego (Kongresowego) i stacjonowały tam wojska carskie. Kilka lat później przetrzymywany był tam Walerian Łukasiński, założyciel Towarzystwa Patriotycznego. Zachowała się cela, w której go przetrzymywano, dostępna dla zwiedzających.
W 1840 roku zdecydowano utworzyć tam Dom Przytułku Starców i Kalek (później: Dom Pomocy Społecznej), który od tamtego czasu działa nieprzerwanie. Wśród podopiecznych tego ośrodka był m. in. Adolf Dymsza.
Na terenie obiektu stoją także dwa budynki z XVII wieku oraz przylegająca do nich kaplica z 1861 roku z neogotyckim wnętrzem, którą zaprojektował Leonard Marconi.
Aby wejść na teren ośrodka, należy zapowiedzieć swoją obecność telefonicznie z przynajmniej jednodniowym wyprzedzeniem. Dzwonić należy pod ten numer: 22 72 73 147 (wew. 209).
Uwaga! Ze względu na szczególny charakter tego miejsca, odwiedzającym przystoi zachować ostrożność i wrażliwość wobec jego mieszkańców.
Wieczernik Księży Marianów, ul. Ojca Papczyńskiego 6
Biskup Wierzbowski sprowadził do Góry Kalwarii liczne zakony, w tym Zgromadzenie Księży Marianów założone w 1670 roku przez św. Stanisława Papczyńskiego (od 2018 roku patron miasta). Ich siedzibą był XVII-wieczny wieczernik na południowym-zachodzie miasta. Wielokrotnie niszczony nadal stoi. Na tym terenie znajduje się wyjątkowa droga krzyżowa, prowadząca leśną ścieżką. Są tu także plansze z historią wieczernika oraz z dawnym, XVII-wiecznym planem Góry Kalwarii. Na lewo od wieczernika jest muzeum prowadzone przez zakonników.
Godziny otwarcia w sezonie letnim (maj-październik):
Niedziela: 11:00-19:00
Poniedziałek: nieczynne
Wtorek-piątek: 10:00-18:30
Sobota: 11:00-18:30
Grupy zorganizowane i indywidualne mogą zwiedzać Muzeum poza godzinami otwarcia po zgłoszeniu w sekretariacie Muzeum. Możliwość odtworzenia filmów o św. Stanisławie.
Tel.: 22 727 32 58; tel. kom.: 515 866 612
Dawne koszary, ul. Dominikańska
Dwa wysokie, długie budynki pamiętające czasy stacjonowaniu tutaj żołnierzy – obecnie umiejscowiono tam hotel oraz restaurację – stanowią swoisty mur, a pomiędzy nimi są pozostałości po artylerii, tj. dwie armaty niejako strzegące jednego z wejść na teren dawnej jednostki wojskowej.
W głębi pożołnierskiego obszaru znajduje się Koło nr 61 Związku Żołnierzy Wojska Polskiego. Jednakże pierwsze, co rzuca się w oczy, to wystawiony wokół budynku sprzęt wojskowy – czołg T-34 i wozy bojowe. Wzdłuż pobliskiej ścieżki są także plansze prezentujące historię jednostki oraz ważniejszych bitew stoczonych w okolicy Góry Kalwarii.
Dworek szlachecki w Brześcach, ul. Osiedlowa 2
Budynek zaprojektowany przez architekta, geometrę i burgrabiego Zamku Królewskiego w Warszawie Jana Kantego Fontanę (młodszy brat Jakuba) i do niego należący w latach 1784-1791. Później dworek i okoliczne tereny należały do sędziego pokoju powiatu czerskiego Piotra Zaborowskiego, a następnie, po licytacji dóbr zadłużonego (choć i zasłużonego – został on odznaczony orderem św. Stanisława drugiej klasy) urzędnika, do rodziny Okęckich, w tym profesora prawa rzymskiego w Szkole Głównej Warszawskiej (jedna z inkarnacji Uniwersytetu Warszawskiego) Władysława Okęckiego. Pod koniec lat 20. majątek liczył 575 hektarów. W latach 1992-1993 przeprowadzono gruntowną renowację wg projektu Marka Wiśniewskiego.
Opiekę nad dworkiem sprawuje prywatna Fundacja „Dwór i Folwark w Brześcach”. Jedną z okazji odwiedzenia obiektu jest organizowane przez Fundację coroczne, wrześniowe Sadobranie.
Inne miejsca warte zobaczenia w gminie Góra Kalwaria
Nieopodal wałów przeciwpowodziowych stoi obelisk upamiętniający wizytę Józefa Piłsudskiego w 1921 roku. Naczelnik Państwa odznaczył wówczas polskich artylerzystów, którzy nie dali bolszewikom przeprawić się przez Wisłę. Po II wojnie światowej kamień zakopano. Teraz zaś znów stoi na swoim miejscu. Prowadzi doń ścieżka otoczona przez wysoki żywopłot, znad którego powiewa biało-czerwona flaga. Adres: ul. Szlak Bursztynowy Greenway.
Obok Alei Wyzwolenia znajduje się obelisk upamiętniający przeprawę przez Wisłę Ludowego Wojska Polskiego. Można się tam dostać ścieżką idącą wokół skarpy, na której stoi wschodnia część byłej jednostki wojskowej. Adres: al. Wyzwolenia.
W Lininie znajduje się XIX-wieczny wiatrak typu „koźlak”. Został przeniesiony z Warszawy w 1917 roku. Zakupił go lokalny młynarz, któremu dwa lata wcześniej spłonął jego własny wiatrak. Uważany za największy koźlak w Polsce. Adres: Linin 7.
Obecny kościół parafialny w Sobikowie jest co prawda XX-wieczny, ale tuż obok niego stoi zachowana po poprzedniej świątyni (co najmniej XV-wiecznej) drewniana dzwonnica z ok. 1670 roku. Jest to jedyny obiekt tego typu na Mazowszu pokryty gontem. Adres: Sobików 15.
Zabytki w renowacji
Wartym do zobaczenia obiektem jest także kościół p. w. Podwyższenia Krzyża Świętego (zwany potocznie kościołem na Górce lub historycznie Ratuszem Piłata), który obecnie jest odrestaurowywany dzięki rządowemu programowi z 2023 roku. Świątynia przechowuje m. in. Pietę, będącą darem dla miasta od królowej Eleonory Wiśniowieckiej, a także jest miejscem spoczynku doczesnych szczątków biskupa Stanisława Wierzbowskiego.
Remont odbywa się także na terenie dawnego dworu cadyków oraz tzw. domu modlitwy. Oprócz cmentarza żydowskiego są to jedyne oryginalne pozostałości po obecności Żydów w Górze Kalwarii.
Bibliografia:
- Dwór w Brześcach, gorakalwaria.pl [dostęp 25.08.2025].
- Dymek A., Wiatrak koźlak, zabytek.pl [dostęp 22.08.2025].
- Kośka M., Przejęcie zabudowań poklasztornych w Górze Kalwarii przez Komisję Rządową Wojny (1818-1820), „Miscellanea Historico-Archivistica”, XXX, 2023, s. 151-164, agad.gov.pl [dostęp 06.07.2025].
- Libicki P., M. Libicki, Dwory i pałace wiejskie na Mazowszu, Poznań 2009.
[1]Nie dotyczy świąt i grup zorganizowanych.
[2]Przysługuje: dzieciom powyżej 4 lat, uczniom szkół podstawowych i ponadpodstawowych, studentom, emerytom, rencistom, inwalidom, osobom niepełnosprawnym, rowerzystom i posiadaczom Karty Rodziny gminy Góra Kalwaria.
[3]Jak w przypisie 1.
