Historia, która przez stulecia kryła się w zakurzonych księgach, dziś coraz częściej przenosi się do świata cyfrowego. W tym duchu NAC rozpoczęło nowy projekt, którego skala i ambicje mogą całkowicie odmienić sposób, w jaki obcujemy z dziedzictwem narodowym. Miliony dokumentów, fotografii i nagrań mają szansę zyskać drugie życie w sieci, stając się bliższe nie tylko badaczom, lecz także każdemu pasjonatowi historii.
18 września 2025 roku, podczas konferencji prasowej towarzyszącej Dniom Digitalizatora, Narodowe Archiwum Cyfrowe ogłosiło start nowego, strategicznego przedsięwzięcia. Projekt nosił nazwę Rozwój centrum kompetencji w zakresie cyfrowego udostępniania i zabezpieczania zbiorów Archiwów Państwowych – etap I: archiwa centralne i warszawskie. Była to inicjatywa o ogromnej skali – jej wartość wynosiła 87,9 mln zł, a środki pochodziły z dofinansowania Unii Europejskiej.
Celem projektu było znaczące przyspieszenie procesu digitalizacji najcenniejszych zasobów polskich archiwów – od średniowiecznych pergaminów po dokumenty współczesnej administracji. Wszystkie te skarby historii miały stać się szerzej dostępne online.
Jak zaznaczył dr Paweł Pietrzyk, Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych:
Projekt ma jeden nadrzędny cel – znacząco zwiększyć skalę digitalizacji i udostępniania materiałów archiwalnych w Internecie. Cyfrowe zabezpieczenie i powszechne udostępnianie narodowego zasobu archiwalnego to jedno z naszych najważniejszych zadań. Dzięki temu projektowi dodatkowe miliony dokumentów trafią do szerokiej publiczności, a zarazem zostaną zachowane dla przyszłych pokoleń.
Modernizacja portalu „Szukaj w Archiwach”
Jednym z filarów nowego przedsięwzięcia była rozbudowa infrastruktury cyfrowej i udoskonalenie kluczowych narzędzi, z których korzystali badacze, nauczyciele i pasjonaci historii. Najważniejszą zmianą stała się modernizacja portalu Szukaj w Archiwach – największej w Europie bazy cyfrowych materiałów archiwalnych.
Dotychczas portal gromadził dane ze 118 jednostek organizacyjnych, obejmował ponad 78 milionów skanów i 16 milionów opisów archiwalnych, a dostęp do nich był całkowicie bezpłatny. Modernizacja sprawiła, że:
- wyszukiwarka zyskała nowe funkcjonalności,
- pojawiła się możliwość prezentacji cyfrowych kopii nagrań dźwiękowych i filmowych,
- uruchomiono dwie innowacyjne e-usługi,
- wprowadzono API, czyli interfejs, który pozwolił na komunikację portalu z innymi systemami i serwisami.
Wszystko to sprawiło, że korzystanie z zasobów archiwów stało się bardziej intuicyjne i odpowiadało potrzebom zarówno naukowców, jak i zwykłych użytkowników Internetu.
Usprawnienia systemu ZoSIA i rozwój infrastruktury
Równolegle zmodernizowany został Zintegrowany System Informacji Archiwalnej ZoSIA, czyli narzędzie służące archiwistom w całej Polsce do ewidencjonowania i udostępniania materiałów. System został rozszerzony o nowe moduły umożliwiające:
- obsługę e-usług związanych z dokumentami cyfrowymi,
- przechowywanie oraz udostępnianie kopii audio i wideo,
- sprawniejsze zarządzanie materiałami archiwalnymi.
Dodatkowo ulepszono funkcje raportowe, co znacząco przyspieszyło proces publikowania opisów i przygotowywania danych do badań.
Kluczowym elementem całego przedsięwzięcia była także rozbudowa zaplecza technicznego. Narodowe Archiwum Cyfrowe odpowiadało za Centralne Repozytorium Cyfrowe i Zapasowe Repozytorium Cyfrowe, czyli miejsca, w których przechowywane były systemy informatyczne oraz zdigitalizowane materiały z całej sieci archiwów. Inwestycja pozwoliła na:
- zwiększenie pojemności serwerów,
- wprowadzenie dodatkowych zabezpieczeń,
- uruchomienie magazynu kopii głębokich, zapewniających najwyższy stopień ochrony danych.
Był to krok konieczny, ponieważ każdego roku przybywało ogromnych ilości dokumentów elektronicznych, które z czasem stawały się równorzędnym elementem narodowego dziedzictwa.
NAC rozpoczęło nowy projekt – digitalizacja najważniejszych zbiorów
Realizacja projektu objęła cztery kluczowe instytucje:
- Archiwum Główne Akt Dawnych,
- Archiwum Akt Nowych,
- Archiwum Państwowe w Warszawie,
- Narodowe Archiwum Cyfrowe.
W planach przewidziano wykonanie 7,1 miliona nowych kopii cyfrowych, z czego aż 86% miało zostać udostępnionych publicznie na portalu szukajwarchiwach.gov.pl.
Wśród zdigitalizowanych zasobów znalazły się m.in.:
- dokumenty królewskie,
- akta ministerialne,
- księgi hipoteczne i notarialne,
- setki tysięcy fotografii, nagrań audio i materiałów filmowych.
Co istotne, zbiory Archiwum Głównego Akt Dawnych i Archiwum Akt Nowych uzupełniały się pod względem chronologicznym, tworząc wyjątkową i spójną bazę źródeł do badań nad historią Polski – od średniowiecza aż po współczesność.
Nowoczesne e-usługi i bezpieczeństwo danych
Całość przedsięwzięcia miała charakter bezprecedensowy. Jak podkreślał Piotr Zawilski, Dyrektor Narodowego Archiwum Cyfrowego:
To bezprecedensowe przedsięwzięcie w historii polskich archiwów. Inwestujemy nie tylko w digitalizację, ale też w nowe e-usługi, narzędzia wyszukiwania, komunikację z innymi systemami oraz rozwój i poprawę bezpieczeństwa infrastruktury serwerowej. Dzięki temu dostęp do wiedzy historycznej stanie się jeszcze łatwiejszy i bardziej nowoczesny.
Projekt był współfinansowany przez Unię Europejską w ramach programu Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy 2021–2027, priorytet FERC.02 Zaawansowane usługi cyfrowe, działanie FERC.02.03 Cyfrowa dostępność i ponowne wykorzystanie informacji.
Całkowita wartość projektu wynosiła dokładnie 87 932 000 zł, co czyniło go jednym z największych przedsięwzięć cyfryzacyjnych w historii polskich archiwów.
