W dziejach zawodu nauczycielskiego, który w Polsce ma bogatą tradycję, ruch zawodowy nauczycieli pojawił się w pierwszej połowie XIX wieku. Był on reprezentowany przez organizacje i związki zawodowe nauczycieli polskich oraz niemające większego zasięgu społecznego organizacje zawodowe nauczycieli mniejszości narodowych, które żyły na polskich terytoriach. Od początku istnienia zawodowy ruch nauczycieli związany był z losami narodu pod zaborami i jego nieustanną walką o przetrwanie i odzyskanie upragnionej wolności.
Towarzystwo Pedagogiczne Polskie w Poznaniu
Pierwszym stowarzyszeniem skupiającym nauczycielstwo polskie było Towarzystwo Pedagogiczne Polskie w Poznaniu, które powstało za sprawą Ewarysta Estkowskiego oraz grona 17 nauczycieli. Na zebraniu, które odbyło się dnia 9 września 1848 roku w Poznaniu utworzono Polskie Stowarzyszenie Pedagogiczne. Tego samego dnia założyciele podzielili się na dwie komisje, które miały zająć się opracowaniem odezwy do nauczycieli w sprawie przystępowania do stowarzyszenia oraz skonstruowaniem statutu. Efektem działań pierwszej wspomnianej komisji była Odezwa do nauczycieli opublikowana w „Gazecie Polskiej”, w której zawarto podstawowe cele stowarzyszenia, do których zaliczono m.in.: prowadzenie prac pedagogicznych w języku polskim, ćwiczenie poprawnej wymowy języka ojczystego, wydawanie pisma pedagogicznego i poprawienie sytuacji prawnej szkół polskich. W odpowiedzi na odezwę dnia 20 września 1848 roku grupa 68 osób, wśród których znajdowali się nauczyciele szkół elementarnych, seminarium nauczycielskiego i gimnazjum oraz księża i klerycy, doprowadziła do powstania nowej komisji, której celem było opracowanie statutu. Komisja ta stosunkowo szybko poradziła sobie z zadaniem, a nowy projekt wspomnianego statutu uchwalono na zebraniu dnia 6 grudnia tego samego roku. Dokument ten zmienił nazwę Polskiego Stowarzyszenia Pedagogicznego na Towarzystwo Pedagogiczne Polskie oraz ograniczył członkostwo w Towarzystwie do nauczycieli, księży i osób zajmujących się wychowaniem. Określając cele i środki, statut stwierdzał, że ogólnym celem Towarzystwa będzie taka działalność szkolna, która doprowadzi do podniesienia się narodu polskiego z kolan.
Towarzystwo Pedagogiczne Polskie miało być organizacją działającą legalnie, która zespoliłaby wszystkie towarzystwa pedagogiczne funkcjonujące w różnych miejscach, a jego pracami kierować miała dyrekcja wybierana na pół roku w składzie: dyrektor, sekretarz, podskarbi i dyrektorzy wydziałów. Według zapisów, jakie odnaleźć możemy w statucie, postulowano utworzenie trzech wydziałów: pedagogicznego, redakcyjnego i bibliotecznego. Pierwszym dyrektorem (prezesem) został ksiądz Franciszek Doliński. Powołano także komitet redakcyjny, wysiłkiem którego od 1849 roku zaczął ukazywać się miesięcznik pedagogiczny „Szkoła Polska”. Towarzystwo Pedagogiczne Polskie w Poznaniu istniało jedynie ponad rok. W związku z tym jego dokonania nie są zbyt okazałe, co nie oznacza, że nie mają one jakiejkolwiek wartości. Do niewątpliwych osiągnięć TPP zaliczyć trzeba ożywienie środowiska nauczycieli polskich w zaborze pruskim, zwłaszcza na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Ważnym elementem działalności było także zakładanie bibliotek i czytelni pedagogicznych, w których dominować miały książki o treściach narodowych i pedagogicznych. Zasługą centrali mieszczącej się w Poznaniu oraz towarzystw filialnych było rozpoczęcie dyskusji nad ważnymi dla nauczycieli i szkoły problemami metodyczno – dydaktycznymi i wychowawczymi. Najwybitniejszym jednak osiągnięciem TPP było wydawanie miesięcznika pedagogicznego „Szkoła Polska”, które dzięki E. Estkowskiemu ukazywało się od stycznia 1849 do grudnia 1853 roku. Zamieszczano w nim głównie artykuły dotyczące zagadnień wychowawczych i dydaktycznych. Ponadto organizacja ta rozbudziła wśród polskich pedagogów świadomość ich zadań narodowych oraz obowiązek obrony polskości.
