Pokonani – Dlaczego Pierwsza Wojna Światowa się nie zakończyła (1917 – 1923) | Recenzja

Pierwsza Wojna Światowa, jako zjawisko, nigdy nie cieszyła się większą popularnością w naszym kraju. Mimo ogromnych , wszak konflikt miał miejsce między innymi na naszych terenach, nie braliśmy w nim udziału jako państwo. Co więcej, po zakończeniu działań wojennych, oprócz nas, niewielu przeżywało autentyczną radość. Zwycięzcy świadomi ogromnych strat ludzkich odczuwali bardziej ulgę, przegrani zaś obawiali się rewanżu i podziałów  terytoriów. Polacy w tym czasie, w maksymalnym stopniu, wykorzystując pomyślną koniunkturę polityczną, gorączkowo odzyskiwali swoją niepodległość.

W naszej świadomości historycznej dopiero następna Wojna Światowa stała się przedmiotem dyskusji, szerokich badań, wspomnień. Brutalne zachowanie okupantów, wraz z ich eksterminacyjną polityką, chyba już na zawsze zostanie w pamięci narodowej. Niemniej w ostatnich latach, w Polsce wyraźnie wzrosło zainteresowanie czytelników i badaczy Pierwszą Wojną. Być może jedną z przyczyn tego jest pewnego rodzaju zmęczenie tematyką Drugiej Wojny Światowej, której popularność sięgnęła zenitu na przełomie XX i XXI wieku.

Nie bez znaczenia pozostaje również odległość czasu dzielącego nas od zakończenia Wielkiej Wojny. Okrągłe rocznice, a w tym przypadku mówimy o całym wieku, chyba od zawsze kusiły ludzkie umysły do szukania analogii czy porównań. Co więcej, wielu z nas ma świadomość bezpośredniego wpływu skutków Pierwszej Wojny na myślenie i postepowanie narodów Europy zaraz po jej zakończeniu. Wielu z również uważa tę wojnę za niedokończoną. Mimo ogromnej ilości ofiar, konflikt nie zapewnił trwałego pokoju, a wręcz przeciwnie, stanowił preludium do następnego.

Z podobnego założenia wychodzi Robert Gerwarth, autor pracy Pokonani – Dlaczego Pierwsza Wojna Światowa się nie zakończyła (1917 – 1923). Urodzony pod koniec lat siedemdziesiątych Robert Gerwarth urodził się w Berlinie, gdzie jako nastolatek był świadkiem upadku Muru Berlińskiego. Gerwarth w 2000 roku uzyskuje stopień magistra na berlińskim uniwersytecie im. Humboldta. W 2003 roku obronił doktorat z filozofii na Oksfordzie. Znany jest niemieckim czytelnikom miedzy innymi z biografii Reinharda Heydricha i Bismarcka. Obecnie pełni funkcję Dyrektora Centrum Badań nad Wojną uniwersytetu w Dublinie. Mieszka na stałe w Irlandii. Ma żonę i dwójkę dzieci. Wykłada w Princeton i na Harwardzie.

Robert Gerwarth pisząc Pokonanych, skupił się na uwypukleniu skutków politycznych pierwszej wojny światowej. Próbował odtworzyć to, co się działo w Europie przed zakończeniem, jak i już po finale konfliktu. Czytelnicy wychowani na obszernej monografii Janusza Pajewskiego, Pierwsza Wojna Światowa, niejako z przyzwyczajenia, traktują zupełnie oddzielnie czas wojny i pokoju. Gerwarth nie tyle co udowadnia, co przypomina, iż wojna jako taka w Europie toczyła się dalej, tym razem o utrwalenie granic nowych państw narodowych. Upadek europejskich imperiów był niczym otwarcie puszki Pandory pełnej zaciekłej nienawiści i nierozstrzygniętych sporów, które zaprowadziły Europę do następnej wojny światowej. Warto jednak zauważyć, iż Gerwarth unika popadania w determinizmy. Jego zdaniem, istniały możliwości uniknięcia kataklizmu II Wojny Światowej, jak i zminimalizowania negatywnych skutków poprzedniej.

Mimo skupieniu uwagi autora na opisaniu losów przegranych, nie można mu zarzucić dążeń rewizjonistycznych czy prób wybielenia, usprawiedliwienia historii własnego kraju. Jest wręcz przeciwnie. Gerwarth nie zostawia suchej nitki na ochotnikach niemieckich broniących państw bałtyckich przed bolszewikami. Podobnie traktuje niemieckich rewolucjonistów i członków zwalczających ich Freikorpsów. Mimo uwypuklenia błędów dokonanych przez zwycięzców, przedstawia również przyczyny ich zachowania. Jednakże Gerwarth wytyka zwycięzcom hipokryzję dotyczącą stosowania zasady samostanowienia się narodów czy mylenia Anglosasów o Austro – Węgrzech jako więzieniu narodów.

 Bez wątpienia autor stara się możliwie dokładnie przedstawić przebieg wydarzeń, nakreślić tło, podkreślić ciąg przyczynowo skutkowy. Mimo profesjonalnego dystansu do opisywanych wydarzeń, książka wzbudza pewne emocje. Gerwarth nie szczędzi okrutnych opisów czystek etnicznych, cytatów przybliżających emocje ludzi dokonujących egzekucji na oponentach lub niewinnych osobach. Dzięki powyższym zabiegom, czytelnik uzyskuje świadomość tego, czym jest wojna i dlaczego należy jej zapobiegać.

Pokonani – Dlaczego Pierwsza Wojna Światowa się nie zakończyła (1917 – 1923), bez wątpienia jest publikacją o charakterze naukowym, zawierającą spory materiał krytyczny. Jednakże decyzją wydawnictwa Rebis, większość z nich została zamieszczona na jej ostatnich stronach. Jedyne nieliczne przypisy zamieszczone pod tekstem, stanowią dzieło polskiego tłumacza. Bez wątpienia ułatwia to odbiór książki, która w takiej postaci sprawia wrażenie popularno–naukowej. Mimo to bardziej doświadczeni czytelnicy, chcący na bieżąco śledzić wykorzystanie przez autora źródeł, mogą poczuć pewien niesmak.

Książkę Roberta Gerwartha należy oceniać niezwykle wysoko. Wprawdzie nie jest obszerną i szczegółową monografią, niemniej w niezwykle uporządkowany i logiczny sposób łączy z sobą bezpośrednie skutki polityczne zakończenia Pierwszej Wojny Światowej. Dla młodszych czytelników będzie to okazja do zapoznania się z wojnami mającymi miejsce tuż po zakończeniu światowego konfliktu. Z kolei starsi i bardziej wytrawni będą mogli potraktować „Pokonanych” jako rodzaj repetytorium odświeżającego pamięć. Wszelako sposób budowania narracji, narzucający zupełnie inne ramy czasowe, może posunąć wytrawnych czytelników do wyciągnięcia innych wniosków.

Arkadiusz Tomczak

Autor: Robert Gerwarth

Wydawnictwo: Rebis

Ocena: 5/6

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

*