Wśród spokojnych wód i lasów dawnej Skandynawii odnaleziono ślady życia sprzed tysięcy lat, skryte w niezwykłym artefakcie. Bogato zdobione poroże ze Szwecji opowiada historię o bitwach, polowaniach i rytuałach mezolitycznych społeczności, które inaczej niż my traktowały przedmioty — jako towarzyszy życia, a nie zwykłe narzędzia.
W sercu dzisiejszej Szwecji, podczas badań archeologicznych prowadzonych w regionie środkowym kraju, odkryto unikatowy przedmiot — poroże ze Szwecji datowane na około 7500 lat temu. To bogato zdobione poroże, którego historię ujawniły najnowsze analizy, początkowo pełniło funkcję topora bojowego, a później zostało prawdopodobnie przekształcone w harpun do połowu ryb.
Odkrycia dokonano osiem lat temu, jednak dopiero niedawno naukowcy mogli poddać je szczegółowym badaniom z użyciem najnowszych technologii. Jak wyjaśniał Lars Larsson, profesor archeologii na Lund University w Szwecji i współautor badań, „Poroże było prawdopodobnie używane jako topór. Istnieje kilka przykładów w dzisiejszej Danii, gdzie poroża wykorzystywane jako topory noszą poważne ślady zniszczeń po intensywnym użytkowaniu.” Zdaniem badacza, charakterystyczne uszkodzenia wskazywały na wykorzystanie narzędzia w walce.
Poroże ze Szwecji: znalezisko z wyjątkowego stanowiska Strandvägen
Poroże ze Szwecji zostało odnalezione na kamiennej platformie usytuowanej w rzece łączącej jezioro Vänern, drugie co do wielkości jezioro w Szwecji, z Morzem Bałtyckim. Zostało ono zdeponowane w towarzystwie innych przedmiotów:
- kościanej igły,
- rybackich zadziorów,
- ostrzy kamiennych toporów,
- rytowanych kości zwierzęcych,
- dwudziestu fragmentów ludzkich czaszek.
Wszystkie te artefakty odnaleziono na stanowisku archeologicznym Strandvägen, które pochodziło z okresu mezolitu, znanego także jako środkowa epoka kamienia.
Jak tłumaczyła Sara Gummesson, archeolożka z Stockholm University, która nie uczestniczyła bezpośrednio w badaniach, Stanowisko Strandvägen jest jednym z największych mezolitycznych miejsc w Szwecji i unikalnym w regionie, ponieważ zwykle w tym obszarze warunki zachowania materiałów organicznych są bardzo słabe.
Wysoka kwasowość gleb w Szwecji zwykle prowadziła do szybkiej degradacji materiałów organicznych, takich jak kości czy poroża. Jednak w przypadku Strandvägen wyjątkowe warunki — przede wszystkim obecność wody i mniej kwaśne podłoże skalne — pozwoliły na zachowanie tych cennych pozostałości.
Osadnictwo i życie codzienne w epoce mezolitu
Radiowęglowe datowania szczątków i artefaktów z Strandvägen wykazały, że miejsce to było zamieszkiwane w latach 5800–5000 p.n.e. Stanowisko znajdowało się naprzeciwko innego ważnego miejsca archeologicznego, znanego jako Kanaljorden, gdzie odkryto m.in. ludzkie głowy nabite na drewniane pale — niezwykle rzadkie znalezisko w archeologii mezolitu.
Jak wyjaśniał Lars Larsson, Osada była położona przy jedynym odpływie jeziora Vänern, co czyniło ją idealnym miejscem dla społeczności myśliwych, rybaków i zbieraczy, którzy korzystali zarówno z bogactwa lasów, jak i zasobów jeziora.
Wcześniejsze wykopaliska na stanowisku Strandvägen odsłoniły liczne struktury:
- groby,
- domostwa,
- warsztaty,
- liczne narzędzia z kości i poroża.
Jednak to właśnie odkryte poroże ze Szwecji zostało uznane przez Larssona za „najbogatsze dekoracyjnie” spośród wszystkich przedmiotów kościano-porożnych znalezionych na stanowisku.
Poroże ze Szwecji: od topora bojowego do harpuna
Aby dokładniej zrozumieć historię artefaktu, Lars Larsson wraz ze współautorem badań, Fredrikiem Molinem z Sweden’s National Historical Museum, przeprowadzili szczegółowe analizy przy użyciu cyfrowego mikroskopu. Badania ujawniły, że poroże ze Szwecji zostało najpierw starannie obrobione: powierzchnię wygładzono w celu uzyskania równych płaszczyzn, a następnie ozdobiono misternymi wzorami wyrytymi narzędziami z krzemienia.
Dekoracje miały formę gęstych, przypominających kratkę nacięć. Co ciekawe, w wyżłobieniach odkryto ślady smoły, którą wcierano w ryte wzory, by lepiej je uwidocznić i nadać im kontrast. Analiza wskazała także, że nad przedmiotem pracowało kilka osób – niektóre fragmenty dekoracji były mniej precyzyjne, co sugerowało różny poziom umiejętności wykonawców. Wskazywało to na dynamiczny proces użytkowania i przekształcania artefaktu w trakcie jego „życia”.
Poroża w epoce kamienia często służyły jako uchwyty dla ostrych kości lub kamiennych ostrzy. Charakterystyczne wzory złamań świadczyły o ich intensywnym wykorzystaniu – tak było także w przypadku tego egzemplarza. Jak tłumaczył Larsson, Dekorowane poroże nosiło ślady użytkowania jako topór bojowy.
Jednak historia tego przedmiotu nie zakończyła się na roli topora. Dalsze uszkodzenia i fragmentacje wskazywały, że poroże ze Szwecji mogło zostać wtórnie wykorzystane jako harpun, narzędzie szeroko stosowane przez społeczności mezolityczne do połowu ryb.
Symboliczne znaczenie i życie przedmiotów w epoce kamienia
Ostateczny sposób zdeponowania poroża — w wodzie, razem z innymi cennymi przedmiotami oraz ludzkimi szczątkami — sugerował, że artefakt miał również wymiar rytualny. Zdaniem archeologów, jego pochówek mógł stanowić część ceremonii ofiarnej.
Sara Gummesson wyjaśniała, że w dawnych społecznościach przedmioty rzadko były wyrzucane po uszkodzeniu. W dzisiejszych czasach, gdy coś się zepsuje, wielu z nas po prostu kupuje nowy przedmiot. W przeszłości tak nie było.
W czasach mezolitu przedmioty często naprawiano, przekształcano i ponownie wykorzystywano, przypisując im nowe funkcje i znaczenia. Przedmiot mógł zmieniać swoje przeznaczenie, nadawano mu nowe wartości, naprawiano go i otaczano troską na wiele różnych sposobów przez cały jego „żywot”, który mógł nawet przekraczać długość życia jednej osoby, mówiła Gummesson.
Takie podejście wskazuje, że dla dawnych społeczności artefakty miały niemal „biografię” — zmieniały swoje funkcje, symboliczne znaczenia i status w zależności od potrzeb, tradycji oraz emocjonalnego przywiązania użytkowników.
Poroże ze Szwecji: świadectwo kunsztu i adaptacji mezolitycznych społeczności
Badania nad porożem ze Szwecji otworzyły nowe perspektywy na życie codzienne i duchowe ludzi epoki mezolitu. Pokazały nie tylko mistrzostwo rzemieślników w obróbce materiałów organicznych, ale także złożone podejście do użyteczności przedmiotów oraz ich późniejszej symbolicznej roli.
Podsumowując:
- Poroże zostało wykorzystane najpierw jako narzędzie bojowe,
- następnie przekształcone w harpun,
- w końcu stało się przedmiotem rytualnego pochówku,
- przechodziło kolejne etapy użytkowania, modyfikacji i sakralizacji.
W epoce mezolitu każdy przedmiot mógł przejść skomplikowaną drogę od codziennego narzędzia do świętego artefaktu.
Źródło: Live Science
Fot. Lars Larsso
