Sułtanka Kösem – regentka i władczyni Imperium Osmańskiego, która przez dekady zarządzała państwem, wpływając na decyzje polityczne i kształtując losy przyszłych sułtanów. W historii zapisała się jako jedna z najpotężniejszych kobiet dynastii osmańskiej a jej życie było naznaczone zarówno niezwykłą potęgą, jak i dramatycznym upadkiem.
Kim była sułtanka Kösem?
Sułtanka Kösem urodziła się jako Anastazja w 1589 roku na greckiej wyspie Tinos. W młodym wieku została porwana ze swoich rodzinnych stron i sprowadzona do Imperium Osmańskiego, stając się jedną z mieszkanek sułtańskiego haremu. Tam, otrzymała imię Mahpeyker, które z czasem zmieniono na Kösem, oznaczające „przewodniczkę”.
W 1603 roku na tron osmański wstąpił młody książę Ahmed, mający wówczas zaledwie 13 lat. Kösem została jego faworytą, a wkrótce potem Haseki Sultan. Istnieje także przekonanie, że sułtan Ahmed I poślubił Kösem, czyniąc ją nie tylko swoją ulubioną konkubiną, lecz także małżonką. Urodziła wiele książąt i sułtanek: Mehmeda, Orhana, Selima, Kasima, Sulejmana, Ayse, Fatmę, Gevherhan, Hanzade, Atikę oraz Murada (sułtan Murad IV) i Ibrahima (sułtan Ibrahim I).
W 1604 roku babka sułtana Ahmeda I – sułtanka Safiye została wygnana do starego pałacu, a rok później w 1605 roku zmarła matka sułtana, sułtanka Handan, w wieku zaledwie 31 lat. Kösem jako Haseki Sultan zyskała jeszcze większe wpływy, pozostając jedną z najważniejszych postaci w otoczeniu władcy.
Potęga i wpływy
W 1617 roku, w wieku 27 lat, zmarł sułtan Ahmed I. Tron objął wówczas jego młodszy brat Mustafa I, zwany później „Szalonym”, jako najstarszy książę z dynastii osmańskiej. Nie panował jednak długo, gdyż w 1618 roku został zdetronizowany ze względu na chorobę psychiczną.
Po jego upadku władzę przejął najstarszy syn Ahmeda i konkubiny Mahfiruz – książę Osman, znany później jako Osman II. Miał wówczas zaledwie 14 lat. W tym czasie Kösem, przebywająca na wygnaniu w Starym Pałacu, nie zdołała ocalić swojego najstarszego syna Mehmeda, który jako następca tronu został skazany na śmierć z rozkazu starszego brata – sułtana Osmana.
Wydarzenie to doprowadziło wkrótce do buntu janczarów. Istnieje przekonanie, że Kösem, pragnąc zemścić się za śmierć syna, przyczyniła się do wzniecenia rebelii przeciwko pasierbowi. W wyniku powstania janczarzy obalili młodego władcę, a dla okazania pogardy obcięli mu jedno ucho. Był to akt upokorzenia wobec sułtana, którego nie darzono sympatią. W tradycji osmańskiej bowiem obowiązywał zakaz przelewania krwi członków dynastii, zwłaszcza panującego władcy.
Na tron powrócił Mustafa I. Jednakże, stan zdrowia psychicznego obalonego władcy wcale się nie poprawił, wręcz przeciwnie – uległ dalszemu pogorszeniu, a jego choroba była coraz bardziej widoczna, dlatego po kilku miesiącach został ponownie pozbawiony władzy i uwięziony w „złotej klatce”. Tron osmański objął książę Murad, drugi syn Kösem.
Sułtanka powróciła do pałacu Topkapi jako matka sułtana – valide sultan – lecz nie tylko. Murad miał wówczas zaledwie 11 lat, w związku z tym, Kösem została oficjalnie jego regentką aż do czasu osiągnięcia pełnoletności syna. Sprawowała regencję przez 10 lat. Po tym czasie rozpoczęły się samodzielne rządy sułtana Murada IV, jednakże niechętnie oddała władzę w ręce syna.
Murad IV panował przez 17 lat i zmarł w 1640 roku na marskość wątroby. Jeszcze za swojego życia skazał na śmierć dwóch młodszych braci – Sulejmana i Kasima – a tuż przed śmiercią rozkazał także zgładzić ostatniego żyjącego księcia dynastii, najmłodszego syna Kösem, Ibrahima. Jednak Kösem, dowiedziawszy się o planach egzekucji, zdołała ocalić swojego ostatniego syna.
Po śmierci sułtana Murada IV władzę objął książę Ibrahim jako jedyny ocalały potomek dynastii. Nie interesował się jednak państwem ani sprawowaniem rządów, dlatego Kösem ponownie została regentką. Jej regencja trwała cztery lata, aż do 1644 roku, kiedy została odsunięta przez syna i wygnana do Starego Pałacu.
Jednakże, sułtan Ibrahim I swoimi ekscesami przypominał chorego psychicznie wuja Mustafę. Jednym z najgłośniejszych wydarzeń jego panowania było wymordowanie w haremie około 300 kobiet jednej nocy – z rozkazu sułtana, na prośbę jednej z konkubin, która była zazdrosna o pozostałe mieszkanki haremu. Informacje o czynach władcy doprowadziły do powszechnego buntu. W konsekwencji sułtan Ibrahim I został obalony i w 1648 roku skazany na śmierć poprzez uduszenie cięciwą.
Na tron wstąpił wnuk Kösem – Mehmed IV, mający wówczas zaledwie 7 lat. W tej sytuacji Kösem powróciła do pałacu Topkapi ponownie jako regentka imperium, tym razem przyjmując tytuł „Wielkiej Sułtanki Matki”, ponieważ matka Mehmeda – Turhan Hatice – była zbyt młoda i niedoświadczona, aby przeciwstawić się Kösem i w pełni objąć rolę valide sultan. Dzięki temu Kösem mogła ponownie oficjalnie sprawować pełnię władzy i kierować polityką Imperium Osmańskiego.
Ostatnie lata
Z biegiem lat sułtanka Turhan postanowiła zawalczyć o należny jej tytuł oraz władzę. Oznaczało to jednak otwarte starcie z potężną sułtanką Kösem, która cieszyła się poparciem janczarów i poddanych. Kösem była bowiem ceniona między innymi za swoją dobroczynność i liczne inicjatywy charytatywne. Turhan natomiast nie pozostawała bierna – po swojej stronie miała wielkiego wezyra Mehmeda Paszę oraz przełożonego eunuchów haremu, Sulejmana Aghę.
Czary goryczy dopełniła wiadomość, która dotarła do Turhan – o rzekomym planie zamachu na życie jej syna – młodego sułtana Mehmeda IV. Miał on zostać przeprowadzony przez jego babkę, sułtankę Kösem, pragnącą zastąpić go na tronie innym wnukiem – księciem Sulejmanem. W obliczu takiego zagrożenia Turhan postanowiła wzniecić powstanie w pałacu, którego celem było obalenie potężnej rywalki, a jednocześnie ocalenie życia swojego syna jak i własnego.
Bunt w haremie wybuchł w nocy z 2 na 3 września 1651 roku, w wyniku, którego sułtanka Kösem została zamordowana. Według różnych przekazów uduszono ją jej własnym warkoczem lub zasłoną z haremu. Następnie Turhan kazała oddać ciało zabitej sułtanki janczarom, którzy spieszyli jej z pomocą, co miało stanowić dowód ostatecznego końca władzy Kösem.
Sułtanka Kösem została pochowana w Błękitnym Meczecie – Meczecie Sułtana Ahmeda – w Stambule, obok swojego męża, sułtana Ahmeda I.
Bibliografia:
- I. Kienzler, Imperium Osmańskie we władzy kobiet. Dzieje Anastazji – Kösem, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2016.
- Kösem Sultan, Britannica [dostęp: 23.09.2025].
