Tadeusz Wolsza, Sport i kultura fizyczna w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich oraz 2 Korpusie Polskim (1940–1946)
Cóż można nowego napisać o Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie? Tadeusz Wolsza pokazał, że da się to zrobić i to wypełniając istotną lukę w historiografii.
Dotychczasowa historiografia poświęcona Polskim Siłom Zbrojnym na Zachodzie koncentrowała się przede wszystkim na zagadnieniach stricte militarnych: udziale Polaków w kampaniach wojennych, strukturach organizacyjnych wojska, szkoleniu bojowym, działalności dowódców oraz polityczno‑wojskowych uwarunkowaniach funkcjonowania formacji polskich na emigracji. W licznych monografiach i pracach zbiorowych tematyka ta była analizowana w sposób pogłębiony i wieloaspektowy, co doprowadziło do znacznego nasycenia tego obszaru badawczego. Na tym tle wyraźnie widoczna pozostawała luka dotycząca codzienności żołnierskiej, w tym zwłaszcza roli sportu i wychowania fizycznego w życiu polskich żołnierzy na uchodźstwie.
Jak wynika z analizy literatury przedmiotu przedstawionej w książce Tadeusza Wolsza, zagadnienia związane z aktywnością sportową, kulturą fizyczną czy rekreacją pojawiały się dotychczas jedynie marginalnie, najczęściej jako wątki poboczne w pracach o charakterze syntetycznym lub wspomnieniowym. Brakowało natomiast opracowań, które czyniłyby sport i wychowanie fizyczne głównym przedmiotem badań, ujmując je jako istotny element funkcjonowania wojska, narzędzie podtrzymywania sprawności bojowej, integracji środowiska żołnierskiego oraz budowania morale w warunkach wojennej tułaczki. Tym samym znaczący obszar doświadczeń Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie pozostawał przez długie lata poza zasadniczym nurtem badań historycznych, mimo że jego waga dla zrozumienia pełnego obrazu życia żołnierskiego jest nie do przecenienia.
Autor
Tadeusz Wolsza jest doświadczonym historykiem. Ukończył studia historyczne oraz z nauk politycznych na Uniwersytecie Wrocławskim. Doktorat obronił w Polskiej Akademii Nauk w 1987 r. 12 lat później habilitował się. W 2007 r. otrzymał tytuł profesora. Poza PAN był związanych choćby z Uniwersytetem Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Zasiadał również w Radzie Instytutu Pamięci Narodowej oraz Radzie Muzeum przy Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku. Obecnie jest członkiem Kolegium IPN. W swoim dorobku ma około 200 publikacji naukowych i popularnonaukowych. Poza działalnością w świecie nauki zasiadał w komitetach poparcia dla Jarosława Kaczyńskiego oraz Karola Nawrockiego w wyborach prezydenckich.
Niezagospodarowana nisza badawcza
Badania zaprezentowane w książce należy uznać za przedsięwzięcie wyraźnie nowatorskie na tle dotychczasowego stanu wiedzy. Autor świadomie podejmuje temat niemal nieobecny w polskiej historiografii wojennej, przesuwając punkt ciężkości z narracji militarno‑operacyjnej na zagadnienia związane z kulturą fizyczną i sportem jako istotnymi elementami życia codziennego żołnierzy. Takie ujęcie nie tylko poszerza perspektywę badawczą, lecz także pozwala na nowo zinterpretować funkcjonowanie Polskich Sił Zbrojnych w realiach II wojny światowej i emigracji politycznej.
Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, że publikacja ta wypełnia lukę badawczą, która mimo rozwoju studiów nad historią wojskowości pozostawała dotąd niezagospodarowana. Autor sięga po rozproszone i często trudnodostępne źródła archiwalne, prasowe oraz wspomnieniowe, tworząc spójny i pogłębiony obraz sportowej aktywności żołnierzy w różnych fazach wojennej tułaczki — od Bliskiego Wschodu, przez Włochy, po Wyspy Brytyjskie. Dzięki temu sport ukazany zostaje nie jako epizodyczny dodatek do „prawdziwej” historii wojny, lecz jako ważne zjawisko społeczne i kulturowe, współtworzące tożsamość polskiego wychodźstwa wojskowego. Taka perspektywa badawcza czyni książkę istotnym i trwałym wkładem w rozwój badań nad Polskimi Siłami Zbrojnymi na Zachodzie oraz historią sportu w warunkach konfliktu zbrojnego.
Drobna uwaga
Uwaga z gatunku: „Nikt nie zauważy, a ja nie mogę przejść obok tego obojętnie”. W publikacji jest stosowany zapis, który budzi wątpliwości normatywne. Przy numeracji jednostek, po cyfrze arabskiej nie jest stawiana kropka. Wiem, że na rynku jest wiele książek, gdzie zastosowano taki zapis. Nie wydaje się to poprawne. Dla zobrazowania – w takiej sytuacji zapis 2 Korpus Polski może zostać odczytany, jako 2 związki taktyczne.
Na potwierdzenie swoich słów podeprę się autorytetem: Zgodnie z ogólną regułą interpunkcyjną po cyfrach arabskich oznaczających liczebniki porządkowe stawiamy kropkę (reguła [340/87.4] w WSO). Numery jednostek wojskowych nie są tu wyjątkiem. Można wprawdzie pomijać kropki, jeśli z kontekstu jednoznacznie wynika, że użyty został liczebnik porządkowy (np. Chodzę do 3 klasy), lecz w wypadku jednostek wojskowych lepiej stosować kropki na oznaczenie numerów porządkowych, ponieważ w niektórych kontekstach może dojść do nieporozumienia, por. np. Uderzył na czele 1 szwadronu (na czele jednego szwadronu czy pierwszego szwadronu?)[1].
Oczywiście w najmniejszym stopniu moja uwaga nie umniejsza fachowości autora oraz jakości książki pt. Sport i kultura fizyczna w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich oraz 2 Korpusie Polskim (1940–1946). Stanowi to raczej drobny szczegół, na który jestem dość mocno wyczulony.
Fotografie i oprawa graficzna – atut książki
Książka jest bogata ilustrowana jak na publikację naukową. Fotografie się naprawdę ciekawe. Uważam to za atut tej publikacji.
Ogólnie cała monografia, licząca ponad 300 stron, jest bardzo ładnie i dobrze wydana. Wydawnictwo IPN jest zaufaną marką na rynku. Potwierdziła to również ta publikacja.
Sport i kultura fizyczna w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich oraz 2 Korpusie Polskim (1940–1946) – ocena w pigułce
Myślę, że publikacja jest bardzo cenna. Zwłaszcza, że obecnie historia sportu i wychowania fizycznego nie jest bardzo popularnym tematem wśród historyków. Co więcej, Tadeusz Wolsza tematykę „ugryzł” z zupełnie nowy sposób. Jest to wartościowa monografia.
[1] A. Wolański, Kropka po numerach jednostek wojskowych, PWN. Słownik Języka Polskiego, https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/kropka-po-numerach-jednostek-wojskowych;18214.html (dostęp: 16.04.2026)
Wydawnictwo IPN
Ocena recenzenta: 6/6
Błażej Jankowski
Egzemplarz recenzencki otrzymany od Wydawnictwa IPN. Tekst jest subiektywną oceną autora, redakcja nie identyfikuje się z opiniami w nim zawartymi.
